Монгол Улсын хууль
МОНГОЛ УЛСЫН ИРГЭНИЙ ХУУЛЬ
(Шинэчилсэн найруулга)
1994 оны 11 дїгээр сарын 01-ний єдєр
Улаанбаатар хот
I хэсэг.
ЕРЄНХИЙ ЇНДЭСЛЭЛ
НЭГДЇГЭЭР БЇЛЭГ
Їндсэн зїйл
1 дїгээр зїйл. Хуулийн зорилт
1. Иргэний хууль нь иргэний гїйлгээнд оролцогчдын эрх
зїйн байдлыг тодорхойлж, эд хєрєнгийн болон тїїнтэй
холбоотой эд хєрєнгийн бус амины харилцааг уг харилцаанд
оролцогчдын эрх тэгш байдал, хїсэл зоригийн болон эд
хєрєнгийн бие даасан байдлыг їндэслэн зохицуулна.
2. Захиргааны талаар нэг этгээд нь нєгєєдєє
захирагдахтай холбогдсон эд хєрєнгийн харилцаа, тїїнтэй
холбоотой эд хєрєнгийн бус амины харилцаанд Иргэний хууль
їйлчлэхгїй.
2 дугаар зїйл. Иргэний хууль тогтоомж
1. Иргэний хууль тогтоомж нь Їндсэн хууль, энэ хууль
болон тэдгээртэй нийцїїлэн гаргасан бусад хууль тогтоомжоос
бїрдэнэ.
2. Їндсэн хууль, энэ хуулийн ерєнхий їндэслэлийг
зєрчсєн бусад хуулийг шїїх хэрэглэхгїй.
3. Энэ хуульд заасан эрх, їїрэгтэй холбогдсон маргааныг
шийдвэрлэхэд шїїх нь тєрийн захиргааны байгууллагын хэм
хэмжээ тогтоосон аливаа шийдвэрийг хэрэглэхгїй.
4. Хуульд шууд зааснаас бусад тохиолдолд иргэний хууль
тогтоомжийг буцаан хэрэглэхгїй.
5. Иргэний хууль хїчин тєгєлдєр болохоос ємнє
байгуулсан гэрээнээс їїсэх харилцааг энэ хуулийн 165 дугаар
зїйлд зааснаар зохицуулна.
3 дугаар зїйл. Иргэний эрх зїйн харилцаа їїсэх їндэслэл
Иргэний эрх зїйн харилцаа дараахь їндэслэлээр їїснэ:
1/ хуульд заасан, хуульд заагдаагїй боловч агуулгын
хувьд хуульд їл харшлах хэлцэл;
2/ иргэний эрх зїйн харилцаа їїсгэхэд чиглэсэн
шїїхийн шийдвэр;
3/ хуульд заасан бол иргэний эрх зїйн харилцаа
їїсгэхэд чиглэсэн захиргааны шийдвэр;
4/ оюуны їнэт зїйл бїтээх;
5/ гэм хор учруулах, їндэслэлгїйгээр эд юмс олж авах,
эзэмших;
6/ иргэний эрх зїйн харилцаа їїсгэхээр хуульд заасан
бусад їндэслэл.
4 дїгээр зїйл. Иргэний эрх зїйн харилцаанд эрх, їїргийг
хэрэгжїїлэх
1. Иргэн, хуулийн этгээд нь энэ хуульд заасан эрхээ
гагцхїї хууль тогтоомжийн шаардлагад нийцїїлэн єєрийн хїсэл
зоригийн дагуу хэрэгжїїлнэ.
2. Иргэн, хуулийн этгээд бусдад гэм хор учруулах болон
бусад хэлбэрээр эрхээ хууль бусаар ашиглаж болохгїй.
3. Хуулийн этгээд єрсєлдєєнийг хязгаарлах їйл ажиллагаа
явуулах буюу хууль ёсны давуу байдлаа хууль бусаар ашиглаж
болохгїй.
4. Энэ зїйлийн 1, 2, 3 дахь хэсэгт заасан шаардлагыг
зєрчсєн тохиолдолд шїїх, арбитр нь ийнхїї зєрчил гаргасан
этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалахаас
татгалзаж болно.
5 дугаар зїйл. Иргэний эрх зїйн хамгаалалт
1. Иргэний эрх зїйн хамгаалалт нь зєрчигдсєн эрхийг
сэргээх зорилготой.
2. Талууд эрхээ хамгаалуулах этгээдийг хуульд заасны
дагуу єєрсдєє сонгон тодорхойлох эрхтэй.
3. Иргэний эрх зїйн хамгаалалтыг шїїх гагцхїї хуулиар
тогтоосон журам, аргаар хэрэгжїїлнэ.
4. Гадаад улсын иргэн, хуулийн этгээд оролцсон гэрээ,
эд хєрєнгийн шинжтэй харилцаанаас їїссэн эрхийг арбитр
хамгаалах журам, аргыг хуулиар тогтооно.
5. Шїїх, арбитр нь иргэний эрхийг дараахь аргаар
хамгаална:
1/ эрхийг хїлээн зєвшєєрєх;
2/ эрх зєрчсєн їйлдлийг таслан зогсоож, зєрчигдєхийн
ємнєх байдлыг сэргээх;
3/ хїлээсэн їїргийг гїйцэтгїїлэх;
4/ учруулсан хохирлыг арилгуулах;
5/ эд хєрєнгийн бус гэм хорыг арилгуулах;
6/ хууль болон гэрээнд заасан анз тєлїїлэх;
7/ бусдын эрх зєрчсєн тєрийн захиргааны байгууллагын
болон захиргааны аливаа шийдвэрийг хїчингїй болгох;
8/ иргэний эрх зїйн харилцааг єєрчлєх ба дуусгавар
болгох;
9/ хуулиар тогтоосон бусад арга.
6 дугаар зїйл. Иргэний хууль тогтоомжийг тєсєєтэй
хэрэглэх
Шїїх, арбитр нь тухайн маргаантай харилцааг
зохицуулсан хууль байхгїй бол тїїнтэй тєсєєтэй харилцааг
зохицуулж байгаа хуулийг хэрэглэнэ. Тийм хууль байхгїй бол
иргэний эрх зїйн агуулга, зарчимд нийцїїлэн маргааныг
шийдвэрлэж болно.
7дугаар зїйл.Иргэн, хуулийн этгээдийн нэр тєр, алдар
u?md, ажил хэргийн нэр хїнд, гэрлэгчийн эрх, ашиг
сонирхлыг хамгаалах
1.Иргэн, хуулийн этгээд єєрийн нэр тєр, алдар хїнд,
ажил хэргийн нэр хїндээ гутаагдсан гэж їзвэл уг мэдээг
няцаалгах, ийнхїї гутаагдсанаас учирсан гэм хорыг
арилгуулах, гэрлэгч єєрийн эрх, ашиг сонирхлоо зєрчигдсєн
гэж їзвэл тїїнээс учирсан эд хєрєнгийн бус гэм хорыг
арилгуулахыг тус тус шаардах эрхтэй.
2.Иргэн, хуулийн этгээдийн нэр тєр, алдар хїнд, ажил
хэргийн нэр хїндийг гутаасан мэдээ тараасан этгээд тїїнийхээ
їнэн зєвийг, гэрлэгчийн эрх, ашиг сонирхлыг зєрчсєн этгээд
буруугїй болохоо нотолж чадахгїй бол учирсан гэм хорыг
арилгах їїрэгтэй.
З.Иргэн, хуулийн этгээдийн нэр тєр, алдар хїнд, ажил
хэргийн нэр хїндийг гутааснаас болон гэрлэгчийн эрх, ашиг
сонирхлыг зєрчсєнєєс учирсан гэм хорын хэмжээ, арилгах аргыг
энэ хуульд заасан їндэслэл, журмын дагуу шїїх тодорхойлно.
/1999 оны 6 дугаар сарын 17-ны єдрийн хуулиар єєрчлєн
найруулсан./
ХОЁРДУГААР БЇЛЭГ
Иргэд ба хуулийн этгээд
8 дугаар зїйл. Иргэдийн иргэний эрх зїйн эрхийн чадвар
1. Монгол Улсын иргэд нь хуульд зааснаар эд юмс, оюуны
їнэт зїйлийг ємчлєх, хэлцэл хийх, зохиогчийн эрх эдлэх, эд
хєрєнгє, эрх євлєх, гэрээслэх, хуулийн этгээд байгуулах,
хуулийн этгээд байгуулахгїйгээр аж ахуй эрхлэх, оршин суух
газар, эрхлэн хийх ажил, мэргэжлээ сонгон авах, хуулиар
хориглоогїй бусад їйл ажиллагаа явуулах, эд хєрєнгийн болон
эд хєрєнгийн бус амины бусад эрх эдэлнэ.
2. Иргэний эрх зїйн эрхийн чадвар буюу иргэний эрх
эдлэх, їїрэгтэй байх чадварыг Монгол Улсын иргэд тэгш
эдэлнэ.
3. Иргэний эрх зїйн эрхийн чадвар нь хїний тєрсєн
цагаас бий болж нас барснаар дуусгавар болно.
4. Иргэн хуулийн этгээд байгуулахгїйгээр аж ахуй эрхлэх
нєхцєл, журмыг хуулиар тогтооно.
9 дїгээр зїйл. Иргэдийн иргэний эрх зїйн эрхийн бїрэн
чадамж
Иргэний эрх зїйн эрхийн чадамж буюу иргэн єєрийн
їйлдлээр єєртєє эрх олж авах, їїрэг бий болгох чадвар арван
найман наснаас бїрэн їїснэ.
10 дугаар зїйл. Бага насны хїмїїсийн иргэний эрх зїйн
эрхийн зарим чадамж
1. Бага насны буюу арван дєрвєн насанд хїрээгїй
u?l??qhim хийх хэлцлийг тїїний нэрийн ємнєєс хууль ёсны
тєлєєлєгч-эцэг эх, асран хамгаалагч хийнэ.
2. Бага насны хїмїїс єєртєє хохиролгїй бєгєєд хиймэгц
биелэх, ахуйн чанартай жижиг хэлцэл хийж болно.
3. Бага насны хїмїїсийн бусдад учруулсан гэм хорыг энэ
хуулийн 381 дїгээр зїйлд заасан журмаар арилгана.
11 дїгээр зїйл.Иргэдийн иргэний эрх зїйн эрхийн
хэсэгчилсэн чадамж
1. Насанд хїрээгїй буюу арван дєрвєєс арван найм
хїртэлх насны хїмїїс хууль ёсны тєлєєлєгч-эцэг, эх,
харгалзан дэмжигчийн зєвшєєрлєєр хэлцэл хийнэ.
2. Насанд хїрээгїй хїмїїс хууль ёсны тєлєєлєгчийн
зєвшєєрєлгїйгээр дараахь эрхээ бие даан хэрэгжїїлж болно:
1/ єєрийн хєдєлмєрийн хєлс, оюутны тэтгэлэг,
тэдгээртэй адилтгах бусад орлого, тэдэнд єєрийн їзэмжээр
захиран зарцуулахад нь зориулж шилжїїлсэн эд хєрєнгийг
захиран зарцуулах;
2/ єєртєє хохиролгїй бєгєєд хиймэгц биелэх, ахуйн
чанартай жижиг хэлцэл хийх;
3/ энэ зїйлийн 2 дахь хэсгийн 1-д заасан орлогыг
банк, зээлийн байгууллагад оруулах, тїїнийг захиран
зарцуулах.
3. Арван зургаагаас арван найм хїртэлх насны хїмїїс
хоршооны гишїїн байж болно.
4. Насанд хїрээгїй хїмїїсээс бусдад учруулсан гэм хорыг
энэ хуулийн 383 дугаар зїйлд заасан журмаар арилгана.
12 дугаар зїйл. Насанд хїрээгїй хїмїїсийг иргэний эрх
зїйн эрхийн бїрэн чадамжтай гэж зарлах
1. Шїїх хїндэтгэн їзэх шалтгаан байвал арван зургаагаас
арван найм хїртэлх насны хїмїїсийг тїїний хїсэлтээр эрхийн
бїрэн чадамжтай гэж зарлаж болно.
2. Эрхийн бїрэн чадамжтай гэж зарлагдсан хїмїїсийн
хїлээх їїргийн талаар тїїний эцэг, эх, харгалзан дэмжигч
нєхєх хариуцлага хїлээхгїй.
3. Эцэг, эх, харгалзан дэмжигчийн хїсэлтээр шїїх эрхийн
бїрэн чадамжтай гэж зарласныг хїчингїй болгож болно.
1З дугаар зїйл. Иргэдийн иргэний эрх зїйн эрхийн
чадамжийг хязгаарлах
1. Мансууруулах бодис, согтууруулах ундааны зїйл байнга
хэрэглэдэг этгээдийн эрхийн чадамжийг шїїх хязгаарлаж,
харгалзан дэмжигчийг томилж болно.
2. Эрхийн чадамж нь хязгаарлагдсан этгээд
хязгаарлагдсан чадамжийнхаа хїрээнд харгалзан дэмжигчийн
зєвшєєрлєєр аливаа хэлцэл хийнэ.
3. Эрхийн чадамжийг хязгаарлах їндэслэл болсон нєхцєл
байдал арилбал тухайн этгээдэд тогтоосон хязгаарлалтыг
шїїхийн шийдвэрээр хїчингїй болгож, харгалзан дэмжигчийг
їїргээс нь чєлєєлнє.
4. Эрхийн чадамж нь хязгаарлагдсан этгээд бусдад гэм
unp учруулбал эрхийн бїрэн чадамжтай иргэний адил їзэж гэм
хорыг арилгуулна.
14 дїгээр зїйл. Иргэний эрх зїйн эрхийн бїрэн чадамжтай
иргэнийг харгалзан туслах
1. Эрїїл мэндийн байдлаас шалтгаалан эрх, їїргээ
биечлэн хэрэгжїїлэх боломжгїй эрхийн бїрэн чадамжтай иргэнд
єєрийнх нь хїсэлтээр хуульд заасан журмын дагуу харгалзан
туслагч томилж болно.
2. Харгалзан туслагчийг тусламж авч байгаа иргэний
зєвшєєрлєєр асран хамгаалах, харгалзан дэмжих байгууллага
томилно.
3. Харгалзан туслагч нь тусламж авч байгаа иргэний эд
хєрєнгийг ашиглах, захиран зарцуулахтай холбогдсон хэлцлийг
гагцхїї тїїний зєвшєєрлєєр хийнэ.
15 дугаар зїйл. Иргэний эрх зїйн эрхийн чадамжаа бїрэн
алдах
1. Сэтгэцийн євчний улмаас єєрийн їйлдлийн учир
холбогдлыг ойлгохгїй, єєрийгєє зєв удирдаж чадахгїй болсон
иргэнийг шїїх эрхийн бїрэн чадамжгїй гэж тооцож, тїїнд асран
хамгаалалт тогтооно.
2. Эрхийн бїрэн чадамжгїй гэж тооцогдсон иргэний нэрийн
ємнєєс асран хамгаалагч хэлцэл хийнэ.
3. Эрхийн бїрэн чадамжгїй гэж тооцогдсон иргэний бусдад
учруулсан гэм хорыг энэ хуулийн 382 дугаар зїйлд заасан
журмаар арилгана.
4. Эрхийн бїрэн чадамжгїйд тооцох їндэслэл болсон
нєхцєл байдал арилбал шїїх урьд гаргасан шийдвэрээ хїчингїй
болгож, асран хамгаалагчийг їїргээс нь чєлєєлнє.
16 дугаар зїйл. Иргэний эрх зїйн эрхийн чадвар,
чадамжийг хязгаарлахад чиглэсэн хэлцэл
1. Эрхийн чадвар, чадамжийг хуулиар тогтоосон журмаас
гадуур хязгаарлах буюу хасаж болохгїй.
2. Эрхийн чадвар, чадамжийг хязгаарлах буюу хасахад
чиглэсэн хэлцэл хїчин тєгєлдєр бус байна.
17 дугаар зїйл. Оршин суугаа газар
1. Иргэний оршин суугаа газрыг хуулийн дагуу тїїний
харьяалагдан бїртгїїлсэн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн
нэгжээр тодорхойлно.
2. Бага насны хїмїїс буюу бусдын асран хамгаалалтанд
байгаа иргэний оршин суугаа газрыг тэдгээрийн эцэг, эх,
асран хамгаалагчийн оршин суугаа газраар тодорхойлно.
18 дугаар зїйл. Иргэнийг сураггїй алга болсонд тооцох
1. Оршин суугаа газраасаа алга болсноос хойш хоёр
жилийн хугацаанд хаана байгаа нь мэдэгдэхгїй, сураг чимээгїй
болсон иргэнийг сонирхогч этгээдийн хїсэлтээр шїїх сураггїй
алга болсонд тооцож болно.
2. Сураггїй алга болсон иргэний тухай сїїлийн удаа
мэдээ авсан єдєр нь тодорхойгїй бол дараа сарын нэгнийг алга
болсон єдєр гэж тооцно. Мэдээ авсан сар нь тодорхойгїй бол
дараа жилийн нэгдїгээр сарын нэгнийг алга болсон єдєр гэж
тооцно.
3. Сураггїй алга болсон иргэний эд хєрєнгєд эрхлэн
хамгаалалт тогтоох бєгєєд тїїний бусдыг тэжээн тэтгэх,
татвар тєлєх зэрэг хууль ёсоор гїйцэтгэвэл зохих їїргийг уг
эд хєрєнгєєр гїйцэтгэнэ.
4. Сураггїй алга болсонд тооцогдсон иргэн эргэж ирэх
буюу байгаа газар нь тогтоогдвол урьд гаргасан шийдвэрээ
шїїх хїчингїй болгоно.
5. Иргэн сураггїй алга болсонд тооцогдсоноос хойш энэ
зїйлийн 3 дахь хэсэгт зааснаас єєр їндэслэлээр бусдад їнэ
тєлбєргїй шилжсэн бєгєєд бэлэн байгаа эд хєрєнгєє буцаан
авахыг уг иргэн эргэж ирсэн їедээ шаардах эрхтэй.
6. Сураггїй алга болсонд тооцогдсон иргэний эд
хєрєнгийг эрхлэн хамгаалагч їрэгдїїлсэн бол шїїх тухайн
нєхцєл байдлыг харгалзан уг эд хєрєнгийн їнийг бїрэн буюу
хэсэгчлэн тєлїїлэхээр шийдвэрлэж болно.
19 дїгээр зїйл. Иргэнийг нас барсан гэж зарлах
1. Сураггїй алга болсонд тооцогдсоноос хойш, эсхїл амь
їрэгдэж болох аюултай нєхцєл байдалд алга болсноос хойш нэг
жилийн турш амьд байгаа эсэх нь мэдэгдэхгїй байгаа иргэнийг
сонирхогч этгээдийн хїсэлтээр шїїх нас барсан гэж зарлаж
болно.
2. Иргэнийг нас барсан гэж зарласан шїїхийн шийдвэрийг
їндэслэн тїїнийг нас барсан тухай иргэний гэр бїлийн байдлын
бїртгэлд тэмдэглэнэ.
3. Иргэнийг нас барсан гэж зарласан шїїхийн шийдвэр
хуулийн хїчин тєгєлдєр болсон єдрийг тїїний нас барсан єдєр
гэж їзнэ.
4. Амь їрэгдэж болох аюултай нєхцєл байдалд буюу
тодорхой аюул, ослын улмаас нас барсан гэж їзэх їндэстэй їед
алга болсон иргэнийг нас барсан гэж зарласан бол шїїх тїїний
нас барсан байж болох єдрийг уг иргэний нас барсан єдєр гэж
тооцож болно.
5. Нас барсан гэж зарлагдсан иргэний эд хєрєнгийг єв
залгамжлалын журмаар бусдад шилжїїлнэ.
6. Нас барсан гэж зарлагдсан иргэний нєхєр буюу эхнэр
нь гэрлэлтээ цуцлуулах тухай хїсэлтээ хуульд заасан журмын
дагуу гаргаж болно.
20 дугаар зїйл. Иргэнийг нас барсан гэж зарласан
шїїхийн шийдвэрийг хїчингїй болгосноос їїсэх їр дагавар
1. Нас барсан гэж зарлагдсан иргэн эргэж ирэх буюу
байгаа газар нь тогтоогдвол шїїх урьд гаргасан шийдвэрээ
хїчингїй болгох ба тїїнийг їндэслэн иргэний гэр бїлийн
байдлын бїртгэлд хийсэн тэмдэглэлийг єєрчилнє.
2. Нас барсан гэж зарлагдсан байсан иргэн єв
залгамжлалын журмаар бусдад шилжсэн эд хєрєнгєє буцаан
авахаар шаардах эрхтэй.
3. Нас барсан гэж зарлагдсан байсан иргэний эд хєрєнгє
тєрийн ємчлєлд шилжсэн бол шїїхийн шийдвэр хїчингїй болсны
дараа уг эд хєрєнгийг ємчлєгчид буцааж олгох буюу боломжгїй
бол їнийг нєхєн тєлнє.
4. Нас барсан гэж зарласан шїїхийн шийдвэр хїчингїй
болсон нь гэрлэлт цуцалсан шїїхийн шийдвэрийг хїчингїй
болгох їндэслэл болохгїй.
21 дїгээр зїйл. Хуулийн этгээд
1. Ємчлєх буюу эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах
эрхдээ тусгайлcан эд хєрєнгєтэй; єєрийн їйл ажиллагаагаараа
эрх олж, їїрэг бий болгох чадвартай; їйл ажиллагаанаасаа
їїсэн гарах їїргийг эд хєрєнгєєрєє хариуцдаг; шїїх, арбитрт
єєрийн нэрийн ємнєєс оролцдог байгууллагыг хуулийн этгээд
гэнэ.
2. Хуулийн этгээд нь ашиг олох їндсэн зорилготой ба
ашгийн тєлєє, хууль буюу дїрэмд заасан єєр зорилготой ба
ашгийн тєлєє бус байж болно.
3. Хуулийн этгээдийн тусгайлсан эд хєрєнгийн хувьд
тїїний їїсгэн байгуулагч буюу оролцогч нь эд хєрєнгийн эрх,
їїргээ хадгалдаг буюу хадгалдаггїй байхаар хуулиар тогтоож
болно.
4. Їїсгэн байгуулагч буюу оролцогч нь тусгайлсан эд
хєрєнгийн тухайд эрх, їїргээ хадгалдаг хуулийн этгээдэд
компани, нєхєрлєл, хоршоо, тїїнчлэн ємчлєгчєєс санхїїждэг
байгууллага хамаарна.
5. Їїсгэн байгуулагч буюу оролцогч нь тухайн хуулийн
этгээдийн тусгайлсан эд хєрєнгийн хувьд эд хєрєнгийн эрхээ
хадгалдаггїй хуулийн этгээдэд олон нийтийн, шашны
байгууллага, буяны болон бусад зорилгоор байгуулагдсан сан
хамаарна.
22 дугаар зїйл.Хуулийн этгээдийн иргэний эрх зїйн
эрхийн чадвар
1. Хуулийн этгээд нь їїсгэн байгуулах баримт бичигт
заасан їйл ажиллагааныхаа зорилгод нийцсэн эрх эдэлж, їїрэг
хїлээнэ.
2. Хуулийн этгээд нь їйл ажиллагааныхаа зорилгод
харшлаагїй бєгєєд хууль тогтоомжоор хориглоогїй аливаа їйл
ажиллагааг явуулж болно.
3. Хуулийн этгээд нь хуульд заасан зарим їйл ажиллагааг
гагцхїї эрх бїхий байгууллагын тусгай зєвшєєрлийн їндсэн
дээр явуулна.
4. Хуульд заасан їндэслэл, журмын дагуу хуулийн
этгээдийн эрхийг хязгаарлаж болно.
23 дугаар зїйл. Хуулийн этгээд байгуулах, їїсгэн
байгуулах баримт бичиг
1. Хуулийн этгээдийг иргэн, тєр, тїїнээс эрх олгосон
байгууллага, тїїнчлэн хуульд заасан бол бусад хуулийн
этгээд, гадаад улсын иргэн, байгууллага, харьяалалгїй хїн
хуульд заасан журмын дагуу їїсгэн байгуулж болно.
2. Хуулийн этгээдийг байгуулахад їїсгэн байгуулах
баримт бичгийг бїрдїїлэх ба тїїний тєрєл, хэлбэр, бїрдїїлэх
журмыг хуулиар тодорхойлно.
З. Хуулийн этгээдийг їїсгэн байгуулах баримт бичиг нь
эрх бїхий байгууллагын шийдвэр, дїрэм, їїсгэн байгуулах
тухай гэрээ байж болно.
4. Хуулийн этгээдийн дїрмийг тїїний їїсгэн байгуулагч
/оролцогч/, эсхїл тїїнээс эрх олгогдсон байгууллага батална.
5. Дїрэмд хуулийн этгээдийн нэр, оршин байгаа газар,
їйл ажиллагааны зорилго, хуулийн этгээдийн байгууллага,
тїїний бїрэн эрх, тїїнчлэн хууль тогтоомжийн дагуу тухайн
тєрлийн хуулийн этгээдийн хувьд зайлшгїй шаардлагатай бусад
зїйлийг заана.
6. Хуульд заасан бол хуулийн этгээдийг їїсгэн байгуулах
тухай гэрээ байгуулна.
7. Хуулийн этгээдийг їїсгэн байгуулах гэрээгээр гишїїд
буюу оролцогч нь їїсгэн байгуулах талаар хамтран ажиллах
журам, єєрийн эд хєрєнгийг уг хуулийн этгээдийн ємчлєл буюу
ємчлєгч биш этгээдийн хувьд энэ хуулийн 88 дугаар зїйлд
заасны дагуу эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах эрхэд
шилжїїлэх болон їйл ажиллагаанд нь оролцох нєхцєлийг
тодорхойлно. Тїїнчлэн хуулийн этгээдийн їйл ажиллагааг
удирдах, хуулийн этгээдийн бїрэлдэхїїнээс гарах нєхцєл,
журам, їїсгэн байгуулагчдын хамтын ажиллагаа, ашиг, алдагдал
хуваарилах зарчим болон бусад зїйлийг тусгана.
8. Хуульд заасан бол хуулийн этгээдийг улсын бїртгэлд
бїртгэнэ.
9. Хууль тогтоомжийн шаардлага хангаагїй бол бїртгэх
байгууллага хуулийн этгээдийг улсын бїртгэлд бїртгэхээс
татгалзана. Ийнхїї татгалзсан тухай шийдвэрийг эс зєвшєєрвєл
шїїхэд гомдол гаргаж болно.
10. Хуульд заасан журмын дагуу бїртгэгдвэл зохих
хуулийн этгээдийг улсын бїртгэлд бїртгїїлснээр, хуульд
єєрєєр заагаагїй бол бусад хуулийн этгээдийг эрх бїхий
байгууллагын шийдвэр гарч, дїрэм нь батлагдсанаар тус тус
байгуулагдсанд тооцно.
11. Хуулийн этгээд байгуулагдахаас ємнєх їйл
ажиллагаанаас їїсэх їїргийг їїсгэн байгуулагч хууль
тогтоомжийн дагуу хариуцна.
24 дїгээр зїйл. Хуулийн этгээдийн нэр, оршин байгаа
газар
1. Хуулийн этгээд оноосон нэртэй байна. Хуулийн
этгээдийн нэр нь урьд улсын бїртгэлд бїртгэгдсэн хуулийн
этгээдийн нэртэй ижил байж болохгїй.
2. Хуулийн этгээдийн нэрийн улсын нэгдсэн бїртгэлийг
бїртгэх байгууллага хєтєлнє.
3. Хуулийн этгээд нь єєрийн бэлгэдэл, барааны тэмдэгтэй
байж болно.
4. Хуулийн этгээдийн нэр, барааны тэмдэг, бэлгэдлийн
талаар гарсан маргааныг шїїх шийдвэрлэнэ.
5. Хуулийн этгээдийн оршин байгаа газар нь тїїний
байгууллагын оршин байгаа газраар тодорхойлогдоно.
25 дугаар зїйл. Хуулийн этгээдийн байгууллага
1. Хуулийн этгээд нь байгууллагаараа дамжуулан иргэний
эрх зїйн харилцаанд оролцоно.
2. Хуулийн этгээдийн байгууллагын эрх зїйн байдлыг
хууль буюу їїсгэн байгуулах баримт бичгээр тодорхойлно.
26 дугаар зїйл. Хуулийн этгээдийн салбар, тєлєєлєгчийн
газар
1. Хууль болон їїсгэн байгуулах баримт бичигт заасан
бол хуулийн этгээд нь тогтоосон журмын дагуу єєрийн салбар,
тєлєєлєгчийн газар байгуулж болно.
2. Хуулийн этгээдийн оршин байгаа газраас єєр газар
байрлаж тїїний їндсэн чиг їїргийг бїхэлд нь буюу заримыг нь
гїйцэтгэдэг тусгай нэгжийг салбар гэнэ.
3. Хуулийн этгээдийн оршин байгаа газраас єєр газар
байрлаж, тїїний хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах буюу
тїїний нэрийн ємнєєс хэлцэл хийх зэрэг бусад эрх зїйн їйлдэл
хийдэг нэгжийг тєлєєлєгчийн газар гэнэ.
4. Салбар, тєлєєлєгчийн газрын эрх, їїргийг тэдгээрийн
дїрэмд заана.
5. Салбар, тєлєєлєгчийн газрын эрх баригчид нь хуулийн
этгээдээс олгосон итгэмжлэлийн їндсэн дээр їйл ажиллагаагаа
явуулна.
6. Хуулийн этгээдийн салбар нь хуулийн этгээдийн эрхтэй
байж болно.
27 дугаар зїйл. Хуулийн этгээдийн хариуцлага
1. Хуулийн этгээд нь єєртєє байгаа бїх эд хєрєнгєєр
їїрэг хїлээж болно.
2. Хууль буюу їїсгэн байгуулах баримт бичигт єєрєєр
заагаагїй бол хуулийн этгээдийг їїсгэн байгуулагч буюу
тїїний эд хєрєнгийг ємчлєгч нь хуулийн этгээдийн хїлээх
їїргийг хариуцахгїй бєгєєд ємчлєгч буюу їїсгэн байгуулагчийн
хїлээх їїргийг хуулийн этгээд хариуцахгїй.
3. Эд хєрєнгийг эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах
эрхтэйгээр ємчлєгчєєс санхїїждэг хуулийн этгээд нь єєрт
байгаа мєнгєн хєрєнгєєрєє їїрэг хїлээнэ. Тэр нь їїргийг
биелїїлэхэд хїрэлцэхгїй бол ємчлєгч хариуцна.
4. Ємчлєгчийн хууль бус їйл ажиллагааны улмаас хуулийн
этгээд дампуурахад хїрсэн бєгєєд хуулийн этгээдийн эд
хєрєнгє нь нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг хангахад
хїрэлцэхгїй бол ємчлєгч хариуцна.
28 дугаар зїйл. Хуулийн этгээдийн їйл ажиллагаа
дуусгавар болох
1. Хуулийн этгээдийн їйл ажилллагаа нь энэ хуульд
зааснаар єєрчлєн байгуулагдсан буюу татан буугдсанаар
дуусгавар болно.
2. Хуулийн этгээдийг хуульд заагаагїй їндэслэл, журмаар
єєрчлєн байгуулах, татан буулгах талаар бусад этгээдтэй
хийсэн хэлцэл хїчин тєгєлдєр бус байна.
29 дїгээр зїйл. Хуулийн этгээдийг єєрчлєн байгуулах
1. Хуулийн этгээдийн эд хєрєнгийг ємчлєгч буюу тїїнээс
эрх олгосон байгууллага, тїїнчлэн їїсгэн байгуулах баримт
бичгээр эрх олгосон байгууллагын шийдвэрээр хуулийн
этгээдийг єєрчлєн байгуулж /нэгдэх, нийлэх, хуваах,
тусгаарлах, єєрчлєх/ болно.
2. Хуулийн этгээдийг єєрчлєн байгуулахад энэ хуулийн 31
дїгээр зїйлийн зохих заалтад заасан журмыг баримтлана.
30 дугаар зїйл. Хуулийн этгээдийг єєрчлєн байгуулснаас
їїсэх їр дагавар
1. Хуулийн этгээдийг нийлїїлэх, тусгаарлах буюу
єєрчлєхєд тїїний эрх, їїрэг ийнхїї нийлїїлсэн, тусгаарласан,
єєрчилсний эцэст бий болсон хуулийн этгээдэд шилжинэ.
2. Хуулийн этгээд єєр хуулийн этгээдтэй нэгдвэл эрх,
їїрэг нь ийнхїї нэгдэж бий болсон хуулийн этгээдэд шилжинэ.
3. Хуулийн этгээд хуваагдвал эрх, їїрэг нь хуульд
єєрєєр заагаагїй бол шинээр бий болсон хуулийн этгээдїїдэд
хувь тэнцэн шилжинэ.
31 дїгээр зїйл. Хуулийн этгээдийг татан буулгах
1. Хуулийн этгээд нь дараахь їндэслэлээр татан
буугдана:
1/ ємчлєгч буюу тїїний эрх олгосон байгууллагын
шийдвэр, тїїнчлэн хуулийн этгээдийн їїсгэн байгуулах баримт
бичгээр эрх олгосон байгууллагын шийдвэр гарсан;
2/ дампуурлыг зарласан, хуулийг удаа дараа буюу
ноцтойгоор зєрчсєнєєс татан буулгах тухай шїїхийн шийдвэр
гарсан;
3/ їйл ажиллагаагаа явуулах хугацаа дууссан буюу
байгуулагдсан зорилгодоо хїрсэн учраас цаашид їйл
ажиллагаагаа їргэлжлїїлэх шаардлагагїй гэсэн єєрийнх нь
шийдвэр гарсан;
4/ хуульд заасан бусад їндэслэл.
2. Татан буулгах тухай шийдвэр гаргасан байгууллагаас
томилсон татан буулгах комисс татан буулгах ажлыг эрхлэн
гїйцэтгэнэ.
3. Татан буулгах комисс нь хуулийн этгээд татан
буугдсан тухай нийтэд мэдээлнэ.
4. Татан буулгах комиссоос нэхэмжлэгчдийн єргєдєл
хїлээн авах хугацаа нь хуулийн этгээдийг татан буугдсан
тухай нийтэд мэдээлснээс хойш хоёр сараас багагїй, зургаан
сараас ихгїй байна.
5. Татан буугдаж байгаа хуулийн этгээдэд холбогдох
нэхэмжлэлийг хуульд єєрєєр заагаагїй бол дараахь дарааллаар
хангана: /Энэ хэсэгт 1997 оны 11 дїгээр сарын 20-ны єдрийн
Монгол Улсын хуулиар нэмэлт орсон/.
1/ бусдын амь нас, эрїїл мэндэд учруулсан гэм хорыг
арилгуулахаар уг хуулийн этгээдээс гаргуулж байсан тєлбєрийг
гаргуулах;
2/ хєдєлмєрийн гэрээгээр ажиллагсдад хєдєлмєрийн
u:kqhic тєлєх;
3/ татвар, нийгмийн даатгалын шимтгэл тєлєх;
4/ хууль тогтоомжид заасны дагуу бусад нэхэмжлэгчтэй
тооцоо хийх.
6. Татан буугдаж байгаа хуулийн этгээдийн эд хєрєнгє
тєлбєр тєлєхєд хїрэлцэхгїй бол тїїний байгаа эд хєрєнгийг
тєлбєл зохих тєлбєрийн хэмжээнд хувь тэнцїїлэн зохих
дарааллын дагуу нэхэмжлэгчдэд хуваарилна.
7. Хуулийн этгээдэд байгаа мєнгєн хєрєнгє нь
нэхэмжлэгчдийн шаардлагыг хангахад хїрэлцэхгїй бол татан
буулгах комисс тїїний бусад эд хєрєнгийг хуульд заасан
журмын дагуу худалдаж, тєлбєрийг барагдуулж болно.
8. Нэхэмжлэгчдийн шаардлагыг хангасны дараа їлдсэн эд
хєрєнгийг хууль ёсны ємчлєгч /їїсгэн байгуулагч/ -ид, хуульд
тусгайлан заасан бол эрх бїхий этгээдэд шилжїїлнэ.
9. Татан буугдаж байгаа хуулийн этгээдийн эд хєрєнгийг
хїлээж авах этгээд байхгїй бол тєрийн ємчлєлд шилжїїлнэ.
10. Хуульд зааснаар улсын бїртгэлд бїртгэгдвэл зохих
хуулийн этгээдийг татан буугдсан тухай улсын бїртгэлд
бїртгэснээр, бусад хуулийн этгээдийг татан буулгах тухай
шийдвэр гарснаар тїїний їйл ажиллагаа дуусгавар болсонд
тооцогдоно.
32 дугаар зїйл. Компани
1. Гишїїд /хувьцаа эзэмшигчид/-ийн оруулсан хувь
хєрєнгєєс бїрдэх дїрмийн сантай, хїлээсэн їїргээ єєрийн
хєрєнгєєр хариуцдаг, гишїїн нь гагцхїї дїрмийн санд оруулсан
хєрєнгийнхєє хэмжээгээр хариуцлага хїлээдэг хуулийн
этгээдийг компани гэнэ.
2. Компани нь ганц гишїїнтэй байж болно.
3. Дїрмийн сан нь їїсгэн байгуулах баримт бичигт
дурдсан хэмжээний ногдол хувьд хуваагддаг, гишїїн нь бусад
гишїїний ногдол хувь эзэмших эрхийг тэргїїн ээлжинд худалдан
авах давуу эрхтэй компанийг хязгаарлагдмал хариуцлагатай
компани гэнэ. Гишїїнд ногдол хувь эзэмших эрхийн гэрчилгээ
олгоно.
4. Дїрмийн сан нь нэг бїрийн нэрлэсэн їнэ бїхий
тодорхой тооны хувьцаанд хуваагддаг, хувьцаа эзэмшигчид нь
хувьцаагаа нийтэд чєлєєтэй худалддаг, эсхїл хувьцаа эзэмшигч
нь бусад хувьцаа эзэмшигчдийн хувьцааг тэргїїн ээлжинд
худалдан авах давуу эрхтэй компанийг хувьцаат компани гэнэ.
5. Компанийн эрх зїйн байдлыг хуулиар тогтооно.
33 дугаар зїйл. Нєхєрлєл
1. Гишїїдийн оруулсан хувь хєрєнгєєс бїрдэх эд
хєрєнгєтэй, хїлээсэн їїргээ энэхїї эд хєрєнгє болон
гишїїдийн хувийн ємчийн эд хєрєнгєєр хуульд заасны дагуу
хариуцдаг хуулийн этгээдийг нєхєрлєл гэнэ.
2. Нєхєрлєлийн эд хєрєнгє хїрэлцэхгїй тохиолдолд бїх
гишїїд нь хувийн ємчийн эд хєрєнгєєр нєхєрлєлийн хїлээсэн
їїргийг хамтран хариуцдаг нєхєрлєлийг бїрэн хариуцлагатай
нєхєрлєл гэнэ.
3. Нєхєрлєлийн эд хєрєнгє хїрэлцэхгїй тохиолдолд наад
зах нь нэг гишїїн хувийн ємчийн эд хєрєнгєєр нєхєрлєлийн
хїлээсэн їїргийг бїрэн /бїрэн хариуцлагатай гишїїн/
хариуцдаг нєхєрлєлийг бїрэн бус хариуцлагатай нєхєрлєл гэнэ.
Нєхєрлєлийн бусад гишїїд нь бїрэн бус хариуцлагатай байна.
4. Нєхєрлєлийн єєр хэлбэрийг хуулиар тодорхойлж болно.
5. Нєхєрлєлийн эрх зїйн байдлыг хуулиар тогтооно.
З4 дїгээр зїйл. Хоршоо
1.Материаллаг болон нийгэм, соёлын нийтлэг хэрэгцээгээ
хангах зорилгоор хувь хїмїїс сайн дураараа нэгдсэн,
ардчилсан удирдлага, хяналт бїхий, хамтран ємчлєх дундын эд
хєрєнгє дээр їндэслэн аж ахуй эрхлэх хуулийн этгээдийг
хоршоо гэнэ.
Хоршоод аж ахуйн їйл ажиллагаа хамтран эрхлэх зорилгоор
дундын хоршоо байгуулж болно.
2. Хариуцлагын хэмжээ болон олсон орлогыг гишїїдэд
хуваарилах журмыг їїсгэн байгуулах баримт бичигт заана.
3. Хоршооны эрх зїйн байдлыг хуулиар тогтооно.
35 дугаар зїйл. Хуулийн этгээдийн нэгдэл
1. Хуульд єєрєєр заагаагїй бол компани, нєхєрлєл,
хоршоо нь їйл ажиллагаагаа зохицуулах зорилгоор нэгдэж
болно.
2. Нэгдлийг ашгийн тєлєє, эсхїл ашгийн тєлєє бус
байгууллагын хэлбэрээр байгуулна.
3. Олон нийтийн болон шашны байгууллага, сан нь гагцхїї
ашгийн тєлєє бус байгууллагын хэлбэрээр нэгдэл байгуулж
болно.
4. Нэгдлийн оролцогчид хуулийн этгээдийн эрхээ
хадгална.
36 дугаар зїйл. Олон нийтийн болон шашны байгууллага,
сан
1. Оюуны, материаллаг болон материаллаг бус бусад ашиг
сонирхлоо хамгаалах зорилгоор сайн дурын їндсэн дээр нэгдсэн
иргэд, хуулийн этгээдийн нэгдлийг олон нийтийн байгууллага
гэнэ.
2. Сїсэгтэн олны шашны зан їйл, хурал ном, боловсролын
хэрэгцээг хангах зорилго бїхий байгууллагыг шашны
байгууллага гэнэ.
3. Нийгэм, соёл, боловсрол, буяны болон нийтэд тустай
бусад зорилгоор сайн дурын хандив, тусламж тєвлєрїїлж,
гагцхїї дїрэмдээ заасан зориулалтын дагуу захиран зарцуулах
эрх бїхий сайн дурын, гишїїнчлэлгїй байгууллагыг сан гэнэ.
4. Олон нийтийн болон шашны байгууллага, сан нь ашгийн
тєлєє бус байна.
5. Олон нийтийн болон шашны байгууллага, сангийн эрх
зїйн байдлыг хуулиар тодорхойлно.
З7 дугаар зїйл. Тєр болон аймаг, нийслэл, сум, дїїрэг
иргэний эрх зїйн харилцаанд оролцох
Тєрийн хувьд тєрийн эрх барих дээд байгууллага; аймаг,
нийслэл, сум, дїїргийн хувьд тэдгээрийн иргэдийн
Тєлєєлєгчдийн Хурал нь энэ хуульд заасан иргэний эрх,
їїргийг хэрэгжїїлнэ. Хууль буюу гэрээнд зааснаар тэдгээр нь
иргэний эрх, їїргээ хэрэгжїїлэх эрхийг бусдад шилжїїлж
болно.
ГУРАВДУГААР БЇЛЭГ
Хэлцэл
38 дугаар зїйл. Хэлцэл, тїїний тєрєл
1. Иргэний эрх, їїргийг бий болгох, єєрчлєх, шилжїїлэх,
дуусгавар болгоход чиглэсэн иргэн, хуулийн этгээдийн
їйлдлийг хэлцэл гэнэ.
2. Хэлцэл нэг талын буюу хоёр, эсхїл олон талын байж
болно.
3. Хуульд зааснаар буюу талуудын тохиролцсоноор нэг тал
хїсэл зоригоо илэрхийлснээр хийгдэх хэлцлийг нэг талын
хэлцэл гэнэ.
4. Хууль буюу хэлцлийн шинж чанарт харшлахгїй бол нэг
талын хэлцэлд їїргийн болон гэрээний тухай нийтлэг їндэслэл
хамаарна.
5. Хоёр, эсхїл тїїнээс дээш тал хїсэл зоригоо
илэрхийлснээр хийгдэх хэлцлийг хоёр талын буюу олон талын
хэлцэл гэнэ.
39 дїгээр зїйл. Хэлцлийн хэлбэр
1. Хуульд бичгээр хийхээр зааснаас бусад хэлцлийг амаар
хийж болно.
2. Талууд гол нєхцєлийн хувьд єєрийн хїслээ илэрхийлэх
бодит їйлдлээр хэлцэл хийж болно.
3. Хууль буюу гэрээнд заасан тохиолдолд хэлцэл хийх
тухай саналд хариу єгєхгїй байгааг хэлцэл хийхээр зєвшєєрсєн
гэж їзэж болно.
4. Хэлцлийг бичгээр хийхдээ талууд баримт бичигт гарын
їсгээ зурна. Євчний болон хїндэтгэн їзэх бусад шалтгааны
улмаас ийнхїї гарын їсэг зурж чадахгїй бол тїїний
даалгавраар єєр этгээд тєлєєлєн зурж болох ба энэ тухай
баримт бичигт тусгайлан тэмдэглэнэ.
5. Иргэд хоорондын хиймэгц биелэх хэлцлээс бусад
хэлцлийг хуульд єєрєєр заагаагїй бол бичгээр хийнэ.
6. Хуульд єєрєєр заагаагїй бол хуулийн этгээдийн хийх
хэлцлийг бичгээр хийнэ.
7. Бичгээр хийх хуулийн шаардлагыг биелїїлээгїй хэлцэл
хїчин тєгєлдєр бус байхаар хуульд заасан бол уг хэлцэл хїчин
тєгєлдєр бус байна. Энэ тохиолдолд талууд нь хэлцлээр авсан
бїх зїйлээ харилцан буцааж єгнє.
8. Бичгээр хийх хуулийн шаардлагыг зєрчсєн хэлцлийн
талаар талууд маргасан тохиолдолд энэ хуульд єєрєєр
g``c``c?i бол тэдгээр нь гэрчээр нотлох эрхээ алдах боловч
нотолгооны бусад хэрэгслээр нотолж болно.
40 дїгээр зїйл. Хэлцэл хийсэн гэж їзэх
1. Амаар хийх хэлцлийг дор дурдсанаар хийгдсэн гэж
їзнэ:
1/ хэлцлийн гол нєхцєлийн талаар талууд хэлэлцэн
тохиролцсон;
2/ хэлцэл хийснийг нотолсон пайз, тасалбар зэрэг
хэрэглэж заншсан зїйлийг олгосон;
3/ хууль буюу гэрээнд зааснаар хэлцэл хийх тухай саналд
хариу єгєєгїй бєгєєд ийнхїї хариу єгєх тогтоосон
хугацаа буюу ердийн боломжит хугацаа єнгєрсєн.
2. Бичгээр хийх хэлцлийг дор дурдсанаар хийгдсэн гэж
їзнэ:
1/ талууд хїсэл зоригоо илэрхийлсэн баримт бичиг
їйлдэж, гарын їсэг зурсан;
2/ хэлцэл хийх тухай санал /гэрээний тєсєл/-ыг
зєвшєєрсєн талын хїсэл зоригийг илэрхийлсэн захидал,
цахилгаан, албан бичиг /телекс, телефакс зэрэг/ тэдгээртэй
адилтгах бусад баримт бичгийг нєгєє тал хїлээн авсан;
3/ хуульд зааснаар бїртгїїлэх буюу нотариатаар
гэрчлїїлбэл зохих хэлцлийг ийнхїї бїртгїїлсэн буюу
гэрчлїїлсэн.
3. Нэг талын хїсэл зоригийн илэрхийлэл болсон нєхцєлийг
нєгєє тал хїлээн авснаа єєрийн тодорхой їйлдлээр илэрхийлсэн
бол уг хэлцлийг бодит їйлдлээр хийгдсэн гэж їзнэ.
41 дїгээр зїйл. Тусгай зєвшєєрєл авах, бїртгїїлэх
хэлцэл
1. Хуульд тусгайлан заасан бол талууд хэлцэл хийхдээ
эрх бїхий байгууллагаас зєвшєєрєл авах буюу бїртгїїлэх
їїрэгтэй.
2.Энэ зїйлийн 1 дэх хэсэгт заасан шаардлагыг
биелїїлээгїй хэлцэл хїчин тєгєлдєр бус байна. Энэ тохиолдолд
энэ хуулийн 39 дїгээр зїйлийн 7 дахь хэсэгт заасан їр
дагавар бий болно.
42 дугаар зїйл. Хэлцлийг нотариатаар гэрчлїїлэх
1. Талуудын аль нэг нь хїсвэл хэлцлийг нотариат заавал
гэрчлэнэ.
2. Хэлцлийг нотариатаар гэрчлїїлэхээр хуульд заасан бол
талууд уг шаардлагыг биелїїлэх їїрэгтэй. Энэхїї їїргээ
биелїїлээгїй бол хэлцэл хїчин тєгєлдєр бус байна. Энэ
тохиолдолд энэ хуулийн 39 дїгээр зїйлийн 7 дахь хэсэгт
заасан їр дагавар бий болно.
3. Нотариатаар гэрчлїїлбэл зохих хэлцлийг гэрчлээгїй
байхад талуудын аль нэг нь їїргээ бїрэн буюу ихэнхийг
биелїїлсний дараа нєгєє тал биелэлтийг зєвшєєрєн хїлээсэн
боловч хэлцлийг нотариатаар гэрчлїїлэхээс татгалзвал їїргээ
c?iv}rc}q}m талын нэхэмжлэлээр шїїх уг хэлцлийг хийгдсэнд
тооцож болно. Хэлцлийг ийнхїї хийгдсэнд тооцсон бол
нотариатаар гэрчлїїлэх шаардлагагїй.
4З дугаар зїйл. Хїчин тєгєлдєр бус хэлцэл
1. Дор дурдсан хэлцлийг хїчин тєгєлдєр бус гэж їзнэ:
1/ утга агуулгаараа хууль зєрчсєн буюу тєр, нийгмийн
ашиг сонирхолд илтэд харшилсан хэлцэл;
2/ хуулийн этгээдээс дїрэмд заасан їйл ажиллагааныхаа
зорилгыг зєрчиж хийсэн хэлцэл;
3/ бага насны хїмїїсийн хийсэн хэлцэл;
4/ эрхийн бїрэн чадамжгїй иргэний хийсэн хэлцэл;
5/ хууль ёсны їр дїн гаргахын тулд биш, зєвхєн дїр
їзїїлэн хийсэн /хуурамч/ хэлцэл;
6/ хїчин тєгєлдєр бус єєр хэлцлийг халхавчлах
зорилгоор хийсэн хэлцэл.
2. Энэ зїйлийн 1 дэх хэсгийн 3-т заасан заалт нь бага
насны хїмїїст хохиролгїй, хиймэгц биелэх, ахуйн шинжтэй
жижиг хэлцэлд хамаарахгїй.
3. Хїчин тєгєлдєр бус хэлцлээс їїссэн їр дагаврыг
арилгуулахыг аливаа сонирхогч этгээд шаардаж болно. Тїїнчлэн
шїїх єєрийн санаачлагаар тэрхїї їр дагаврыг арилгах тухай
шийдвэр гаргах эрхтэй.
44 дїгээр зїйл. Сонирхогч этгээдийн нэхэмжлэлээр хїчин
тєгєлдєр бус гэж тооцож болох хэлцэл
1. Шїїх дор дурдсан хэлцлийг сонирхогч этгээдийн
нэхэмжлэлээр хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцож болно:
1/ ноцтой тєєрєгдлийн улмаас хийсэн хэлцэл;
2/ хууран мэхлэх, хїч хэрэглэх, айлган сїрдїїлэх
аргаар хийсэн хэлцэл, тїїнчлэн аргагїй гачигдсанаас буюу
нєлєєнд автсанаас болж єєртєє їзтэл хохиролтойгоор хийсэн
хэлцэл;
3/ иргэн, хуулийн этгээдийг тєлєєлсєн этгээд тєлєєлж
байгаа этгээддээ санаатайгаар хохирол учруулан хийсэн
хэлцэл, тїїнчлэн бїрэн эрх олгогдоогїй этгээдийн хийсэн буюу
бїрэн эрхээ хэтрїїлж хийсэн хэлцлийг тєлєєлїїлэгч нь
зєвшєєрєєгїй бол уг хэлцэл;
4/ насанд хїрээгїй хїмїїсээс эцэг, эх, харгалзан
дэмжигчийн зєвшєєрєлгїй хийсэн бєгєєд зєвшєєрєл
шаардагдахгїйгээс бусад хэлцэл;
5/ эрхийн бїрэн чадамжтай боловч хэлцэл хийх їед
єєрийн їйлдлийн учир холбогдлыг ойлгохгїй, єєрийгєє зєв
удирдаж чадахгїй байсан иргэний хийсэн хэлцэл.
2. Энэ зїйлд заасан їндэслэлээр хэлцлийг хїчин тєгєлдєр
бус гэж тооцуулах тухай нэхэмжлэлийг гагцхїї єєрт хохирол
учирсан гэж їзэж байгаа этгээд, эсхїл тїїний хууль ёсны
тєлєєлєгч гаргаж болно.
45 дугаар зїйл. Хууль буюу хуулийн этгээдээс дїрэмд
заасан зорилгоо зєрчиж хийсэн, эсхїл тєр, нийгмийн ашиг
сонирхолд илтэд харшилсан хїчин тєгєлдєр бус хэлцлээс
??q}u їр дагавар
1. Утга агуулгаараа хууль зєрчсєн болон хуулийн
этгээдээс дїрэмд заасан їйл ажиллагааныхаа зорилгыг зєрчиж
хийсэн хэлцэл /43 дугаар зїйлийн 1 дэх хэсгийн 1, 2/ энэ
зїйлийн 2 дахь хэсэгт заасан шинжгїй бол талууд нь уг
хэлцлээр авсан бїх зїйлийг харилцан буцааж єгнє. Буцааж єгєх
боломжгїй бол їнийг тєлнє.
2. Тєр, нийгмийн ашиг сонирхолд илтэд харшилсан
хэлцлийг санаатай хийсэн бол уг хэлцлээр авсан бїх зїйлийг,
эсхїл їнийг улсын орлогод хураана. Энэ хэлцлээр хїлээсэн
їїргээ талуудын аль нэг нь биелїїлсэн байвал хэлцэл ёсоор
нєгєє этгээдийн авсан болон тїїний хариу шилжїїлбэл зохих
зїйлийг улсын орлогод хураана. Нэг тал нь уг хэлцлийг
санаатай хийсэн бол тїїний авсан бїх зїйлийг, боломжгїй бол
їнийг нєгєє этгээдэд буцаан єгч, буруугїй этгээдийн авсан
бїх зїйлийг улсын орлогод хураана.
46 дугаар зїйл. Бага насны хїмїїстэй хийсэн хїчин
тєгєлдєр бус хэлцлээс їїсэх їр дагавар
1. Бага насны хїмїїстэй хиймэгц биелэх, уг этгээдэд
хохиролгїй, ахуйн шинжтэй жижиг хэлцлээс бусад хэлцэл /43
дугаар зїйлийн 1 дэх хэсгийн З/ хийсэн бол талууд уг
хэлцлээр авсан бїх зїйлээ харилцан буцааж єгєх, боломжгїй
бол їнийг тєлєх їїрэгтэй.
2. Эрхийн бїрэн чадамжтай иргэн нь нєгєє этгээдийн бага
насны болохыг мэдэж байсан буюу мэдэх ёстой байсан бол тїїнд
учирсан хохирлыг тєлєх їїрэгтэй.
47 дугаар зїйл. Эрхийн бїрэн чадамжгїй иргэнтэй хийсэн
хїчин тєгєлдєр бус хэлцлээс їїсэх їр дагавар
1. Эрхийн бїрэн чадамжгїй иргэнтэй хэлцэл /43 дугаар
зїйлийн 1 дэх хэсгийн 4/ хийвэл талууд уг хэлцлээр авсан бїх
зїйлээ харилцан буцааж єгєх, боломжгїй бол їнийг тєлєх
їїрэгтэй.
2. Эрхийн бїрэн чадамжтай иргэн нь нєгєє этгээдийн
эрхийн бїрэн чадамжгїй болохыг мэдэж байсан буюу мэдэх ёстой
байсан бол тїїнд учирсан хохирлыг тєлєх їїрэгтэй.
48 дугаар зїйл. Хїчин тєгєлдєр бус хэлцлийг халхавчилж
хийсэн хїчин тєгєлдєр бус хэлцлээс їїсэх їр дагавар
1. Талууд хїчин тєгєлдєр бус хэлцлийг халхавчилж
санаатайгаар хэлцэл /4З дугаар зїйлийн 1 дэх хэсгийн 6/
хийсэн бол тэдгээрийн хэлцэл ёсоор авсан бїх зїйлийг улсын
орлогод хураана.
2. Талуудын аль нэг нь уг хэлцлийг санаатайгаар хийсэн
бол тїїний авсан бїх зїйлийг, боломжгїй бол їнийг нєгєє
этгээдэд буцаан єгч, буруугїй этгээдийн авсан бїх зїйлийг
улсын орлогод хураана.
49 дїгээр зїйл. Ноцтой тєєрєгдлєєс болж хийсэн хэлцэл
хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцогдсоноос їїсэх їр дагавар
Ноцтой тєєрєгдлєєс болж хийсэн хэлцэл /44 дїгээр
g?ikhim 1 дэх хэсгийн 1/ хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцогдвол
талууд авсан бїх зїйлээ харилцан буцааж єгєх, боломжгїй бол
їнийг тєлєх їїрэгтэй.
50 дугаар зїйл. Хууран мэхлэх, хїч хэрэглэх, айлган
сїрдїїлэх аргаар хийсэн, аргагїй гачигдсанаас буюу
нєлєєнд автсанаас болж єєртєє їзтэл хохиролтойгоор
хийсэн, тєлєєлїїлэгч этгээддээ санаатайгаар хохирол
учруулан хийсэн хэлцэл, бїрэн эрх олгогдоогїй этгээд
хийсэн буюу бїрэн эрхээ хэтрїїлж хийснийг тєлєєлїїлэгч
нь зєвшєєрєєгїй хэлцэл хїчин тєгєлдєр бус гэж
тооцогдсоноос їїсэх їр дагавар
1. Хууран мэхлэх, хїч хэрэглэх, айлган сїрдїїлэх аргаар
хийсэн, аргагїй гачигдсанаас буюу нєлєєнд автсанаас болж
єєртєє їзтэл хохиролтойгоор хийсэн, тєлєєлж байгаа этгээд
тєлєєлїїлж байгаа этгээддээ санаатайгаар хохирол учруулан
хийсэн хэлцэл, бїрэн эрх олгогдоогїй этгээд хийсэн буюу
бїрэн эрхээ хэтрїїлж хийснийг тєлєєлїїлэгч нь зєвшєєрєєгїй
хэлцэл /44 дїгээр зїйлийн 1 дэх хэсгийн 2, 3/ хїчин тєгєлдєр
бус гэж тооцогдвол хохирогч нь дор дурдсан шаардлагыг нєгєє
этгээдэд тавих эрхтэй:
1/ хэлцэл ёсоор авсан бїх зїйлийг буцаан єгєх,
боломжгїй бол їнийг тєлєх;
2/ хохирлыг тєлїїлэх.
2. Энэ зїйлийн 1 дэх хэсэгт зааснаар хэлцэл хїчин
тєгєлдєр бус гэж тооцогдсон бол буруутай этгээдээс
хохирогчийн авсан бїх зїйлийг улсын орлогод хураана.
51 дїгээр зїйл. Насанд хїрээгїй хїмїїсийн хийсэн хэлцэл
хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцогдсоноос їїсэх їр дагавар
1. Насанд хїрээгїй хїмїїс эцэг, эх, харгалзан
дэмжигчийн зєвшєєрєлгїй хийсэн хэлцэл /44 дїгээр зїйлийн 1
дэх хэсгийн 4/ хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцогдвол талууд нь
авсан бїх зїйлээ харилцан буцааж єгєх, боломжгїй бол їнийг
тєлєх їїрэгтэй.
2. Насанд хїрээгїй хїмїїстэй хэлцэл хийсэн этгээд уг
хэлцлийг эцэг, эх, харгалзан дэмжигчийн зєвшєєрєлгїй хийж
болохгїй гэдгийг мэдсэн буюу мэдэх ёстой байсан бол учирсан
хохирлыг уг этгээдэд тєлєх їїрэгтэй.
З. Энэ зїйлийн заалт нь эрхийн бїрэн чадамжтай гэж
зарлагдсан этгээдэд хамаарахгїй.
52 дугаар зїйл. Эрхийн бїрэн чадамжтай боловч хэлцэл
хийх їед єєрийн їйлдлийн учир холбогдлыг ойлгохгїй,
єєрийгєє зєв удирдаж чадахгїй байсан иргэний хийсэн
хэлцэл хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцогдсоноос їїсэх їр
дагавар
1. Эрхийн бїрэн чадамжтай боловч хэлцэл хийх їед єєрийн
їйлдлийн учир холбогдлыг ойлгохгїй, єєрийгєє зєв удирдаж
чадахгїй байсан иргэний хийсэн хэлцэл /44 дїгээр зїйлийн 1
дэх хэсгийн 5/ хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцогдвол талууд
авсан бїх зїйлээ харилцан буцааж єгєх, боломжгїй бол їнийг
r:k:u їїрэгтэй.
2. Хэлцэл хийсэн этгээд нь нєгєє этгээд єєрийн їйлдлийн
учир холбогдлыг ойлгохгїй, єєрийгєє зєв удирдаж чадахгїй
байгааг мэдэж байсан буюу мэдэх ёстой байсан бол тїїнд
учирсан хохирлыг тєлєх їїрэгтэй.
5З дугаар зїйл. Хэлцлийг хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцох
цаг
Хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцогдсон хэлцлийг хийсэн
цагаас нь эхлэн хїчин тєгєлдєр бус гэж їзнэ.
54 дїгээр зїйл. Хэлцлийн зарим хэсэг хїчин тєгєлдєр бус
болох
Хэлцлийн зарим хэсэг хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцогдсон
боловч їлдсэн хэсэг нь уг хэлцлийн зорилтыг хангаж чадахуйц
байвал хэлцэл хїчин тєгєлдєр хэвээр їлдэнэ.
55 дугаар зїйл. Болзол тавьж хийсэн хэлцэл
1. Болох эсэх нь мэдэгдээгїй байгаа ямар нэгэн їйл
явдлаас шалтгаалан эрх, їїрэг їїсгэхээр хэлцэлд заасан бол
хойшлуулах болзлоор хийсэн хэлцэл гэнэ.
2. Болох эсэх нь мэдэгдээгїй байгаа ямар нэгэн їйл
явдлаас шалтгаалан эрх, їїргийг дуусгавар болгохоор хэлцэлд
заасан бол єєрчлєгдєх болзлоор хийсэн хэлцэл гэнэ.
3. Тогтоосон болзол бий болохыг санаатайгаар саатуулбал
уг болзол бий болсонд тооцно. Тогтоосон болзол бий болохыг
санаатайгаар тїргэтгэвэл уг болзол бий болоогїйд тооцно.
56 дугаар зїйл. Биржийн хэлцэл
1. Биржийн гїйлгээнд оруулах эд хєрєнгє буюу эд
хєрєнгийн эрх /эд хєрєнгє, їнэт цаас гэх мэт/-ээ харилцан
шилжїїлэх тухай хэлцлийг хууль тогтоомжид заасан журмын
дагуу байгуулж, биржид бїртгїїлнэ.
2. Хууль, тухайн тєрлийн хэлцлийн шинж байдалд
харшлахгїй бол биржийн хэлцэлд тїїний агуулгад нийцїїлж
зохих гэрээ /худалдах-худалдан авах, комиссийн зэрэг/ -ний
журмыг хэрэглэж болно.
3. Талуудын худалдааны нууцыг агуулсан бєгєєд тэдний
зєвшєєрєлгїйгээр мэдээлж болохгїй нєхцєлїїдийг биржийн тухай
хууль тогтоомжоор тодорхойлж болно.
4. Биржийн хэлцлийг байгуулахтай холбогдсон маргааныг
биржийн эрх бїхий байгууллага хянан хэлэлцэж болох бєгєєд
тэрхїї шийдвэрийн талаар талууд шїїхэд гомдол гаргаж болно.
ДЄРЄВДЇГЭЭР БЇЛЭГ
Тєлєєлєл ба итгэмжлэл
57 дугаар зїйл. Тєлєєлєл
Иргэн ба хуулийн этгээд нь єєрийн эрх, їїргийг бусад
этгээдээр тєлєєлїїлэн хэрэгжїїлж болно. Ийнхїї хэрэгжїїлэх
журмыг хууль буюу гэрээгээр тодорхойлно.
58 дугаар зїйл. Тєлєєлєгч
1. Иргэн ба хуулийн этгээд єєрєє биечлэн хийхээр хуульд
зааснаас бусад хэлцлийг тєлєєлєгчєєр дамжуулан хийж болно.
2. Эрхийн бїрэн чадамжгїй, зарим болон хэсэгчилсэн
чадамжтай иргэний нэрийн ємнєєс тэдгээрийн хууль ёсны
тєлєєлєгч- эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигч
хэлцэл хийнэ.
3. Бусдын ашиг сонирхлын їїднээс боловч єєрийн нэрийн
ємнєєс ажиллаж байгаа этгээд /їнэ хаялцуулах ажиллагааны
хєтлєгч, дампуурлын їе дэх хэрэг гїйцэтгэгч, зуучлагч,
гэрээслэл биелїїлэгч зэрэг/, тїїнчлэн ирээдїйд хийгдэх
хэлцлийн талаар хэлэлцээ хийх эрх олгогдсон этгээдийг
тєлєєлєгч гэж їзэхгїй.
59 дїгээр зїйл. Тєлєєлєгчийн бїрэн эрх
1. Тєлєєлєгчийн бїрэн эрх нь хууль, захиргааны шийдвэр
буюу итгэмжлэлд їндэслэсэн байна.
2. Тєлєєлєгч нь тєлєєлїїлэгчээс олгосон бїрэн эрхийг
хэтрїїлж болохгїй.
3. Тєлєєлїїлэгчийн нэрийн ємнєєс тєлєєлєгч бїрэн
эрхийнхээ хїрээнд хийсэн хэлцэл нь тєлєєлїїлэгчийн эрх,
їїргийг бий болгох, єєрчлєх буюу дуусгавар болгоно.
4. Тєлєєлєх эрхгїй этгээдээс хийсэн буюу тєлєєлєгч
бїрэн эрхээ хэтрїїлэн хийсэн хэлцлийг тєлєєлїїлэгч хїлээн
зєвшєєрвєл хїчин тєгєлдєр байна. Энэхїї хэлцлийг ийнхїї
хїлээн зєвшєєрсєн їеэс эхлэн хїчин тєгєлдєр гэж їзнэ.
6О дугаар зїйл. Итгэмжлэл
Нэг этгээд /итгэмжлэгч/ єєрийн нэрийн ємнєєс хууль ёсны
тодорхой їйл ажиллагаа гїйцэтгїїлэх бїрэн эрхийг нєгєє
этгээд /итгэмжлэгдэгч/-эд олгосноо бичгээр тодорхойлсныг
итгэмжлэл гэнэ.
61 дїгээр зїйл. Итгэмжлэлийн хэлбэр
1. Нотариатаар гэрчлїїлэхээр хуульд заасан хэлцэлтэй
холбогдсон итгэмжлэлийг нотариатаар гэрчлїїлнэ.
2. Хєдєлмєрийн хєлс, оюуны їнэт зїйлийн їнэ, тэтгэвэр,
тусламж, мєнгє шилжїїлэх, илгээлт, їнэ бїхий захидал, банкны
хадгаламжаас мєнгє авах эрх олгох тухай итгэмжлэлийг
итгэмжлэгчийн оршин суугаа нутгийн захиргааны болон ажиллаж,
суралцаж, эмчлїїлж байгаа байгууллагын захиргаагаар
гэрчлїїлж болно.
3. Цэргийн албан хаагчийн итгэмжлэлийг тїїний алба хааж
байгаа анги, байгууллагын захирагч /дарга/, улсын асрамжийн
буюу хорих газар байгаа иргэний итгэмжлэлийг эдгээр
байгууллагын захиргаа гэрчилж болно.
4. Энэ зїйлд заасан шаардлагыг хангаагїй итгэмжлэл
u?whm тєгєлдєр бус байна.
62 дугаар зїйл. Хуулийн этгээдийн итгэмжлэл
1. Хуулийн этгээдийн итгэмжлэл уг байгууллагын эрх
баригчдын гарын їсэг, тамга /тэмдэг/-тай байна.
2. Хуулийн этгээдийн эд хєрєнгийг хїлээн авах, бусдад
шилжїїлэх, захиран зарцуулах эрх олгох тухай итгэмжлэлд уг
байгууллагын эрх баригчаас гадна нягтлан бодогч буюу тїїний
їїрэг гїйцэтгэгч гарын їсэг зурна.
3. Банкны гїйлгээ, гадаад худалдааны гэрээ хийх эрх
олгох тухай итгэмжлэлийн хэлбэр, тїїнийг олгох журмыг
хуулиар тогтооно.
6З дугаар зїйл. Итгэмжлэлийн хугацаа
1. Итгэмжлэлийг гурван жилээс дээшгїй хугацаагаар
олгоно.
2. Хугацаа заагаагїй итгэмжлэл олгосон єдрєєс хойш нэг
жилийн дотор хїчин тєгєлдєр байна.
3. Олгосон он, сар, єдрийг заагаагїй итгэмжлэл хїчин
тєгєлдєр бус байна.
64 дїгээр зїйл. Итгэмжлэл шилжих
1. Итгэмжлэгдэгч эрх олгосон їйл ажиллагааг биечлэн
гїйцэтгэх їїрэгтэй. Итгэмжлэлд уг їйл ажиллагааг бусдаар
гїйцэтгїїлж болох тухай заасан буюу эсхїл итгэмжлэгчийн ашиг
сонирхлын їїднээс зайлшгїй шаардлагатай байвал итгэмжлэлийг
шилжїїлж болно.
2. Нотариатаар гэрчлїїлэхээр хууль буюу гэрээнд заасан
хэлцлийн итгэмжлэгдэгч эрхээ бусдад шилжїїлэх бол энэ тухай
итгэмжлэлийг нотариатаар гэрчлїїлнэ.
3. Шилжїїлсэн итгэмжлэлийн хугацаа їндсэн итгэмжлэлийн
хугацаанаас их байж болохгїй. Їндсэн итгэмжлэл дуусгавар
болбол шилжїїлсэн итгэмжлэл нэг адил дуусгавар болно.
4. Итгэмжлэгдэгч эрхээ бусдад шилжїїлсэн тухайгаа болон
итгэмжлэлийг шилжїїлэн авсан этгээдийн талаар итгэмжлэгчид
мэдэгдэх їїрэгтэй. Энэ їїргээ биелїїлээгїй итгэмжлэгдэгч эрх
шилжїїлэн авсан этгээдийн їйл ажиллагаанаас бий болох їр
дагаврыг єєрийн їйл ажиллагааны нэг адил хариуцна.
65 дугаар зїйл. Итгэмжлэл дуусгавар болох
1. Итгэмжлэл нь дор дурдсан тохиолдолд дуусгавар болно:
1/ итгэмжлэлийн хугацаа дууссан;
2/ итгэмжлэгч итгэмжлэлээ цуцалсан;
3/ итгэмжлэл олгосон хуулийн этгээдийн їйл ажиллагаа
дуусгавар болсон;
4/ итгэмжлэгч, итгэмжлэгдэгч нас барсан, эсхїл нас
барсан гэж зарлагдсан буюу сураггїй алга болсонд тооцогдсон;
5/ итгэмжлэгч, итгэмжлэгдэгч эрхийн бїрэн чадамжгїй
гэж тооцогдсон буюу эрхийн чадамж нь хязгаарлагдсан;
6/ итгэмжлэгдэгч итгэмжлэлээс татгалзсан.
2. Хэдийд ч итгэмжлэгч итгэмжлэлээ цуцлах,
hrc}lfk}cd}cw итгэмжлэлээс татгалзах эрхтэй. Энэ эрхийг
эдлэхгїй гэж тохирсон хэлцэл хїчин тєгєлдєр бус байна.
3. Итгэмжлэгч нь итгэмжлэлээ цуцалсан тухайгаа
итгэмжлэгдэгч болон итгэмжлэгдэгчтэй хэлцэл хийх ёстой
этгээдэд мэдэгдэх їїрэгтэй.
4. Итгэмжлэл олгосон хуулийн этгээдийн їйл ажиллагаа
дуусгавар болсноос, тїїнчлэн итгэмжлэгч нас барсан буюу нас
барсан гэж зарлагдсанаас итгэмжлэл дуусгавар болбол тїїний
эрх залгамжлагч буюу єв залгамжлагч ийнхїї итгэмжлэл
дуусгавар болсон тухай итгэмжлэгдэгч болон тїїнтэй хэлцэл
хийх ёстой этгээдэд мэдэгдэх їїрэгтэй.
5. Итгэмжлэл дуусгавар болмогц итгэмжлэгдэгч болон
тїїнээс итгэмжлэл шилжїїлэн авсан этгээд уг итгэмжлэлийг
итгэмжлэгчид нэн даруй буцааж єгєх їїрэгтэй.
6. Итгэмжлэл дуусгавар болсныг мэдээгїй буюу мэдэх
боломжгїй байхдаа итгэмжлэгдэгчээс бусад этгээдтэй хийсэн
хэлцэл хїчин тєгєлдєр хэвээр їлдэнэ.
ТАВДУГААР БЇЛЭГ
Иргэний эрх зїй дэх хугацаа
66 дугаар зїйл. Хугацаа тодорхойлох
1. Хууль, хэлцлээр буюу шїїхээс тогтоосон хугацааг
хуанлийн он, сар, єдрєєр буюу жил, хагас жил, улирал, сар,
арав хоног, долоо хоног, хоног, цагаар тодорхойлно.
2. Хугацааг зайлшгїй бий болох їйл явдлаар тодорхойлж
болно.
67 дугаар зїйл. Жил, хагас жил, улирал, сар, арав
хоног, долоо хоног, єдєр, цагаар тогтоосон хугацааг
тоолох
1. Жилээр тогтоосон хугацаа нь уг хугацаа дуусах жилийн
мєн сар, єдєр дуусна.
2. Хагас жилээр тогтоосон хугацаа нь уг хугацаа дуусвал
зохих сарын мєн єдєр дуусна.
3. Улирлаар тогтоосон хугацаа нь уг хугацаа дуусвал
зохих сарын мєн єдєр дуусна.
4. Сараар тогтоосон хугацаа нь уг хугацаа дуусах сарын
мєн єдєр дуусна. Жил, улирал, сараар тогтоосон хугацааны
дуусвал зохих сарын эцсийн єдєр байхгїй бол уг хугацаа нь
тухайн сарын эцсийн єдєр дуусна.
5. Тогтоосон хугацааг тоолохдоо хагас жилийг зургаан
сараар, улирлыг гурван сараар тооцно.
6. Арав хоногоор тогтоосон хугацаа нь уг хугацаа дуусах
арав хоногийн мєн єдєр дуусна.
7. Долоо хоногоор тогтоосон хугацаа нь уг хугацаа
дуусах долоо хоногийн мєн єдєр дуусна.
8. Хоногоор тогтоосон хугацаа нь уг хугацаа дуусах
хоногийн мєн цагт дуусна.
9. Єдрєєр тогтоосон хугацаа нь уг хугацаа дуусах єдрийн
мєн цагт дуусна.
10. Цагаар тогтоосон хугацаа нь уг хугацаа дуусах
цагийн мєн минутад дуусна.
68 дугаар зїйл. Хугацаа тоолох ерєнхий журам
1. Хугацааг хуанлийн он, сар, єдрєєр буюу ямар нэгэн
їйл явдал бий болсноос эхэлж тоолох ёстой байвал уг
тогтоосон он, сар, єдєр буюу жил, улирал, сар, арав хоног,
долоо хоног, єдєр, цагаас, эсхїл їйл явдал болж єнгєрсний
дараахь єдрєєс эхлэн тоолно.
2. Тоолох хугацааны эцсийн єдєр ажлын бус єдєр байвал
тїїний дараагийн ажлын єдєр уг хугацаа дуусна.
3. Хугацааг ямар нэгэн їїрэг гїйцэтгэхийн тулд
тогтоосон бєгєєд хэлцэлд єєрєєр заагаагїй бол хугацааны
эцсийн єдрийн хорин дєрвєн цагийн дотор уг їїргийг
гїйцэтгэсэн байна.
4. Їїргийг ямар нэгэн байгууллагад гїйцэтгэх ёстой
байсан бол зохих журмаар тогтоосон уг байгууллагын ажлын
єдєр буюу їйлдвэрлэлийн ажиллагаа дуусах эцсийн цагийн дотор
гїйцэтгэнэ.
5. Аливаа баримт бичгийг тогтоосон хугацааны эцсийн
єдрийн хорин дєрвєн цагийн дотор шуудан, харилцаа холбооны
байгуулагад шилжїїлсэн бол тїїнийг зохих хугацаанд нь єгсєн
гэж їзнэ.
69 дїгээр зїйл. Хєєн хэлэлцэх хугацаа
1. Зєрчигдсєн эрхийг хамгаалахын тулд нэхэмжлэл гаргах
хєєн хэлэлцэх ерєнхий хугацаа гурван жил байна.
2. Їїргийн тусгай тєрлийн хувьд энэ зїйлийн 1 дэх
хэсэгт зааснаас єєр богиносгосон хєєн хэлэлцэх хугацааг
хуулиар тогтоож болно.
3. Хєєн хэлэлцэх хугацааг нэхэмжлэл гаргах эрх їїссэн
єдрєєс эхлэн тоолно.
4. Хуульд єєрєєр заагаагїй бол нэхэмжлэл гаргах эрх нь
эрх зєрчигдсєн єдрєєс буюу эрх зєрчигдсєнийг хожим мэдсэн,
эсхїл мэдэх ёстой байсан, тїїнчлэн баталгаат буюу гомдлын
шаардлага гаргах хугацаа тогтоосон бол гомдлын шаардлагын
хариуг авсан буюу эдгээр хугацаа дууссан єдрєєс эхлэн їїснэ.
5. Сєрєг їїргийн хєєн хэлэлцэх хугацааг їндсэн їїргийг
гїйцэтгэсэн їеэс эхлэн тоолно.
6. Їндсэн їїргийн хєєн хэлэлцэх хугацаа дууссанаар
нэмэгдэл їїрэг /анз, барьцаа, дэнчин, батлан даалт, баталгаа
зэрэг/-ийн хєєн хэлэлцэх хугацаа нэг адил дуусна.
70 дугаар зїйл. Хєєн хэлэлцэх хугацааг хэрэглэх журам
1. Шїїх, арбитр талуудын хїсэлтийг харгалзахгїйгээр
хєєн хэлэлцэх хугацааг хэрэглэнэ.
2. Шїїх, арбитр хєєн хэлэлцэх хугацаа єнгєрснийг
хїндэтгэн їзэх шалтгаантай гэж їзвэл уг хугацааг сэргээж,
зєрчигдсєн эрхийг хамгаалж болно.
71 дїгээр зїйл. Хєєн хэлэлцэх хугацаанд хамаарахгїй
x``pdk`c`
Dnp дурдсан шаардлага хєєн хэлэлцэх хугацаанд
хамаарахгїй:
1/ банкинд хадгалуулсан зїйлээ буцааж авах тухай;
2/ эд хєрєнгийн бус амины эрх зєрчсєнєєс учирсан
хохирлыг арилгуулах тухай;
3/ иргэдийн амь нас, эрїїл мэндэд гэм хор учруулсны
хохирлыг арилгуулах тухай;
4/ хуульд заасан бусад шаардлага.
72 дугаар зїйл. Хєєн хэлэлцэх хугацаа тїр зогсох
1. Дор дурдсан тохиолдолд хєєн хэлэлцэх хугацаа тїр
зогсоно:
1/ нэхэмжлэл гаргахад гэнэтийн буюу давагдашгїй
хїчний шинжтэй онцгой нєхцєл байдал /газар хєдлєх, галт уул
дэлбэрэх, усны їер, ой, хээрийн тїймэр зэрэг байгалийн
гамшиг тохиолдох, гоц халдварт євчин зэрэгт хорио цээр
тогтоох гэх мэт/ саад болсон;
2/ нэхэмжлэгч, хариуцагчийн аль нэг нь дайн бїхий
байдал, онц болон дайны байдал зарласан їед цэргийн алба
хааж байгаа;
3/ Засгийн газраас гаргасан шийдвэр нь їїргийн
хугацааг хойшлуулахад хїргэсэн.
2. Энэ зїйлийн 1 дэх хэсэгт дурдсан нєхцєл байдал нь
хєєн хэлэлцэх хугацааны сїїлчийн зургаан сарын дотор гарсан
байвал хєєн хэлэлцэх хугацаа тїр зогсоно.
3. Тїр зогссон шалтгаан арилсан єдрєєс эхлэн хєєн
хэлэлцэх хугацаа їргэлжилнэ. Їлдсэн хугацаа нь зургаан
сараас доош байвал уг хугацааг зургаан сар хїртэл сунгана.
Хєєн хэлэлцэх хугацаа нь зургаан сараас доош байвал їлдсэн
хугацаа нь хєєн хэлэлцэх хугацаатайгаа адил байна.
7З дугаар зїйл. Хєєн хэлэлцэх хугацаа тасалдах
1. Тогтоосон журмаар нэхэмжлэл гаргасан бол хєєн
хэлэлцэх хугацаа тасалдана.
2. Їїрэг хїлээсэн этгээд уг їїргийг зєвшєєрєн хїлээвэл
хєєн хэлэлцэх хугацаа нэг адил тасалдана.
3. Хєєн хэлэлцэх хугацаа тасалдсаны дараа уг хугацааг
дахин шинээр эхлэн тоолно.
II хэсэг
ЄМЧИЙН ЭРХ ЗЇЙ
ЗУРГАДУГААР БЇЛЭГ
Нийтлэг їндэслэл
74 дїгээр зїйл. Ємчийн тєрєл, хэлбэр
1. Монгол Улсад хувийн, нийтийн ємч байна.
2. Тєр ємчийн бїх тєрєл, хэлбэр чєлєєтэй хєгжих
нєхцєлийг бїрдїїлж, тэдгээрийн халдашгїй байдлыг хуулиар
u`lc``km`.
75 дугаар зїйл. Ємчлєгч
1. Монгол Улсад тєр, иргэн, хуулийн этгээд ємчлєгч байж
болно.
2. Гадаад улс, тїїний иргэн, хуулийн этгээд, тїїнчлэн
олон улсын байгууллага, харьяалалгїй хїн Монгол Улсын хууль,
Монгол Улсын олон улсын гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол ємчлєгч
байж болно.
3. Ємчлєгч нь єєрийн эрхээ бусдад шилжїїлж болох бєгєєд
тэр нь эд юмсыг ємчлєгчєєс єгсєн зориулалт, єєрийн їйл
ажиллагааны зорилго, дїрмийн дагуу эзэмших, ашиглах, захиран
зарцуулах эрхтэй.
76 дугаар зїйл. Ємчлєлийн зїйл
Эд юмс, оюуны їнэт зїйл, хуулиар зєвшєєрєгдсєн нєхцєлд
эд хєрєнгийн зарим эрх ємчлєлийн зїйл байж болно.
77 дугаар зїйл. Їл хєдлєх, хєдлєх эд хєрєнгє
1. Эд юмсыг ємчлєлийн зїйл болохынх нь хувьд їл хєдлєх,
хєдлєх эд хєрєнгє гэж ангилна.
2. Їл хєдлєх эд хєрєнгєд газар, тїїнээс салган хэрэглэж
їл болох зїйл хамаарна.
3. Їл хєдлєх эд хєрєнгийг тїїний байгаа газарт орших
тєрийн эрх бїхий байгууллага хуульд заасны дагуу бїртгэнэ.
4.Їл хєдлєхєєс бусад эд хєрєнгє нь хєдлєх эд хєрєнгє
байна.
78 дугаар зїйл. Їнэт цаас
1. Тодорхой хэмжээний мєнгийг эргїїлж тєлєхийг шаардах,
хувьцаат компанид хєрєнгє оруулж, тїїнийг їндэслэн ногдол
ашиг авах, тїїнчлэн эд хєрєнгє хїлээн авах, тїїнийг захиран
зарцуулах болон хуульд заасан эд хєрєнгийн бусад эрхийг
гэрчилж байгаа баримтыг їнэт цаас гэнэ.
2. Їнэт цаас гаргах эрх олгох, тїїнийг гїйлгээнд
оруулах журам, їнэт цаасны гїйлгээнд оролцогчдын эрх, їїрэг;
їнэт цаас гаргах їйл ажиллагаа болон тїїний гїйлгээнд хяналт
тавих байгууллагын эрх, їїргийг хуулиар тогтооно.
79 дїгээр зїйл. Їнэт цаасны талаар тавих шаардлага
1. Їнэт цаас нь хууль болон эрх бїхий байгууллагаас
тогтоосон бїрдїїлбэр, хэлбэртэй байна.
2. Їнэт цаасыг эрх бїхий байгууллагын
зєвшєєрлєєр,тогтоосон журмын дагуу їйлдвэрлэнэ.
80 дугаар зїйл. Їнэт цаасны хэлбэр
1. Їнэт цаас нь биет ба биет бус хэлбэртэй байна.
2. Тогтоосон журмын дагуу хэвлэсэн їнэт цаасыг биeт;
тусгайлан хэвлээгїй, бїрдїїлбэр нь тусгай бїртгэл /ердийн ба
тооцоолох машины/ -д байгаа їнэт цаасыг биeт бус їнэт цаас
гэнэ.
81 дїгээр зїйл. Їнэт цаасны тєрєл
1. Їнэт цаас нь мэдїїлгийн, зєвшєєрлийн, эсхїл нэрийн
гэсэн тєрєлтэй байна.
2. Тодорхой этгээдээс зарим тєрлийн їнэт цаас гаргахыг
хуулиар хязгаарлаж болно.
82 дугаар зїйл. Їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн эрх эдлэх
этгээд /ємчлєгч/
1. Їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн эрхийг дараахь этгээд
эдэлнэ:
1/ мэдїїлгийн їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн эрхийг уг їнэт
цаасыг хууль ёсоор олж авсан этгээд;
2/ нэрийн їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн эрхийг гагцхїї
тїїнд нэр заагдсан этгээд;
З/ зєвшєєрлийн їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн эрхийг уг
їнэт цаасыг ємчлєгч буюу тїїнээс уг эрхийг шилжїїлж авахаар
єєрийн нэр дээр холбогдох бичилт хийлгэсэн этгээд.
2. Їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн эрхийг эдлэгч нь їнэт
цаасны ємчлєгч байна.
8З дугаар зїйл. Їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн эрхийг
шилжїїлэх
1. Їнэт цаасыг шилжїїлснээр тїїгээр гэрчлэгдэж байгаа
эрх бїхэлдээ шилжинэ.
2. Мэдїїлгийн їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн эрхийг уг їнэт
цаасыг бусдад гардуулах замаар шилжїїлнэ.
З. Нэрийн їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн эрхийг шилжїїлэхдээ
шаардах эрх шилжїїлэх талаархи журмыг баримтална.
4. Нэрийн їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн эрхийг бусдад
шилжїїлэх їед нэр бїхий їнэт цаас хїчингїй болж, шинэ
эзэмшигчийн нэр дээр єєр їнэт цаас олгоно.
5. Зєвшєєрлийн їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн эрхийг тухайн
їнэт цаасанд зохих бичилт хийх замаар шилжїїлнэ. Бичилтийг
гагцхїї эрх хэрэгжїїлэх даалгаврын журмаар хийж болно. Энэ
тохиолдолд даалгавар гїйцэтгэгч нь їнэт цаас ємчлєгчийн
тєлєєлєгч байна.
84 дїгээр зїйл. Їнэт цаасыг шилжїїлэх
1. Нэрийн їнэт цаасыг шилжїїлэгч нь тїїний хїчин
тєгєлдєр байдлыг хариуцна. Харин эрх хэрэгжїїлэх явдлыг
хариуцахгїй.
2. Зєвшєєрлийн їнэт цаасыг шилжїїлж байгаа этгээд нь
тїїний хїчин тєгєлдєр байдлыг тєдийгїй эрх хэрэгжїїлэх
явдлыг хариуцна.
85 дугаар зїйл. Їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн алдагдсан
эрхийг сэргээх
Мэдїїлгийн ба зєвшєєрлийн їнэт цаасаар гэрчлэгдсэн
алдагдсан эрхийг хуульд заасан журмын дагуу шїїх сэргээнэ.
86 дугаар зїйл. Оюуны їнэт зїйл
1. Оюуны їнэт зїйлд нээлт, шинэ бїтээл, оновчтой санал,
зохиогчийн эрхэд хамаарах бїтээл, бїтээгдэхїїний загвар,
барааны тэмдэг хамаарна.
2. Шинжлэх ухаанд урьд ємнє мэдэгдээгїй байсан
материаллаг ертєнцийн зїй тогтол, їзэгдэл, шинж чанарыг
илрїїлэн тогтоож, туршилт сорилтоор нотолсон оюуны їнэт
зїйлийг нээлт гэнэ. Газар зїй, эртний судлал, эртний амьтны
судлалын олдвор, илрїїлэн олсон ашигт малтмал, тїїнчлэн
нийгмийн шинжлэх ухааны бїтээл нь нээлтэд хамаарахгїй.
3. Байгалийн хуульд тулгуурлан анх сэдэж, їндэслэлийг
нь нээн илрїїлсэн їйлдвэрлэх арга, ажиллагаа болон
бїтээгдэхїїнд хамаарах цоо шинэ шийдлийг шинэ бїтээл гэнэ.
4. Тухайн байгууллагад шинэ їйлдвэрлэх арга ажиллагаа
болон бїтээгдэхїїн їйлдвэрлэлийн зохион байгуулалтад
хамаарах оновчтой шийдлийг оновчтой санал гэнэ.
5. Зохиогчийн эрхэд хамаарах бїтээлд:
1/ шинжлэх ухаан, уран зохиолын зэрэг утга зохиолын
аман буюу бичмэл бїх тєрлийн бїтээл;
2/ хєгжмийн урлагийн бїх тєрлийн бїтээл;
3/ дїрслэх урлагийн болон хавсарга урлагийн бїх
тєрлийн бїтээл;
4/ архитектурын бїтээл, барилга байгууламжийн зураг,
тєсєл;
5/ бїжгийн урлагийн бїх тєрлийн бїтээл, уран
нугаралт, пантомим;
6/ жїжгийн бїх тєрлийн бїтээл;
7/ кино урлагийн болон тїїнтэй тєсєєтэй аргаар
туурвисан бїх тєрлийн бїтээл;
8/ гэрэл зургийн болон тїїнтэй тєсєєтэй аргаар
туурвисан бїх тєрлийн бїтээл;
9/ шинжлэх ухаан, техникийн холбогдолтой тєсєл,
зураг, бїдїївч, загвар;
10/ цахим тооцоолуурын хєтєлбєр;
11/ дуу, авиа, дїрс бичлэгийн бїтээл;
12/ урьд туурвисан бїтээлийг ашиглан тїїний їндсэн
дээр бий болгосон їїсмэл бїтээл;
13/ зохиогчийн оюуны бїтээлч їйл ажиллагааг илэрхийлж
чадахуйц бусад бїтээл.
6. Їйлдвэрлэлийн аргаар хийх боломжтой бїтээгдэхїїний
хэлбэр, хийцэд хамаарах євєрмєц цоо шинэ шийдлийг
бїтээгдэхїїний загвар гэнэ.
7. Хуулийн этгээд, хувиараа аж ахуй эрхлэгч иргэн
єєрийн бараа, їйлчилгээг бусдынхаас ялгах зорилгоор хэрэглэх
тэмдгийг барааны тэмдэг гэнэ. Хуулийн этгээдийн нэгдлийн
гишїїд тухайн нэгдлийн хяналтын дор тэдгээрийн нэгдмэл шинж
чанартай бараа, їйлчилгээнд хэрэглэх барааны тэмдгийг хамтын
тэмдэг гэнэ.
87 дугаар зїйл. Ємчлєх эрх
1. Ємчлєгч нь ємчлєлийн зїйлээ хуулийн хїрээнд бїрэн
мэдэж эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах эрхтэй.
2. Хууль буюу гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол ємчлєгч нь
эзэмшилдээ байгаа эд хєрєнгийг хадгалан хамгаална.
3. Ємчлєгч нь ємчлєх эрхээ хэрэгжїїлэхдээ хууль
тогтоомж, бусад ємчлєгч, эзэмшигчдийн эрх, хууль ёсны ашиг
сонирхлыг зєрчиж болохгїй.
4. Монгол Улсын иргэдэд ємчлїїлснээс бусад газар,
тїїнчлэн газрын хэвлий, тїїний баялаг, ой, усны нєєц, ан
амьтан тєрийн ємчлєлд байна.
5. Бэлчээр, нийтийн эдэлбэрийн ба улсын тусгай
хэрэгцээнийхээс бусад газрыг зєвхєн Монгол Улсын иргэнд
ємчлїїлж болно. Энэ нь газрын хэвлийг ємчлєхєд хамаарахгїй.
6. Оюуны їнэт зїйлийг ємчлєх эрх нь тухайн бїтээлийн
зохиогчийн эрхтэй салшгїй холбоотой хэрэгжинэ. Оюуны їнэт
зїйлийн зохиогчийн эрхийг хамгаалах асуудал хуулиар
зохицуулагдана. Тухайн харилцааны агуулгад харшлахгїй бол
оюуны їнэт зїйлийг ємчлєх эрхийг хэрэгжїїлэхтэй холбогдсон
харилцаанд энэ хуулийн зохих заалт хэрэглэгдэнэ.
88 дугаар зїйл. Ємчлєгч биш этгээдийн эрх
1. Ємчлєгч биш этгээд нь эд хєрєнгє, оюуны їнэт зїйл,
эрхийг хууль буюу гэрээгээр тодорхойлсон ємчлєгчєєс олгосон
бїрэн эрхийн хїрээнд їйл ажиллагааныхаа чиглэлийн дагуу
эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах эрхтэй.
2. Хуульд єєрєєр заагаагїй бол оюуны їнэт зїйлийг
гагцхїї ємчлєгчийн буюу эрх эзэмшигчийн зєвшєєрлєєр бусад
этгээд ашиглана.
89 дїгээр зїйл. Эд хєрєнгийг дундаа ємчлєх
1. Хоёр буюу тїїнээс дээш этгээд эд хєрєнгийг дундаа
хэсгээр буюу хамтран ємчилж болох ба тэдгээр нь ємчлєх эрхээ
бие даан хамгаалуулах эрхтэй.
2. Эд хєрєнгийг дундаа ємчлєгчийн хариуцвал зохих
їїргийн дагуу гаргуулах тєлбєрийг тухайн ємчлєгчид оногдох
эд хєрєнгєєс гаргуулна.
3. Эд хєрєнгийг дундаа ємчлєхтэй холбогдсон маргааныг
шїїх шийдвэрлэнэ.
4. Эд хєрєнгийг дундаа ємчлєх тухай энэ хуулийн заалтыг
оюуны їнэт зїйлийг дундаа ємчлєхтэй холбоотой харилцаанд
хэрэглэж болно.
90 дїгээр зїйл. Эд хєрєнгийг дундаа хэсгээр ємчлєх
1. Ємчлєгчид дундаа хэсгээр ємчлєх эд хєрєнгєє
хоорондоо харилцан тохиролцсоны дагуу эзэмшиж, ашиглаж,
захиран зарцуулна. Їїнтэй холбогдсон маргааныг шїїх
шийдвэрлэнэ.
2. Эд хєрєнгийг дундаа хэсгээр ємчилж байгаа ємчлєгч
бїр оногдох хэсгээ бусдын ємчлєлд шилжїїлэх буюу єєр
байдлаар захиран зарцуулах эрхтэй.
91 дїгээр зїйл. Дундаа хэсгээр ємчлєх эд хєрєнгєєс
оногдох хэсгээ худалдах, тїрээслэх
1. Эд хєрєнгийг дундаа хэсгээр ємчлєгчдийн аль нэг нь
єєрт оногдох хэсгээ худалдах, тїрээслэх тохиолдолд энэ тухай
бусдадаа мэдэгдэх їїрэгтэй бєгєєд тэдгээр нь уг хэсгийг
r}pc??m ээлжинд худалдан авах буюу тїрээслэн авах эрхтэй.
Ийнхїї худалдах, тїрээслэх тухай мэдэгдсэн єдрєєс хойш нэг
сарын дотор тэд хариу єгєєгїй бол тухайн ємчлєгч оногдсон
хэсгээ єєр этгээдэд худалдах, тїрээслэх эрхтэй.
2. Эд хєрєнгийг дундаа хэсгээр ємчлєгчдийн аль нэг нь
энэ зїйлийн 1 дэх хэсэгт заасныг зєрчиж, дундаа хэсгээр
ємчилж байгаа эд хєрєнгєєс єєрт оногдох хэсгээ худалдсан
буюу тїрээсэлсэн бол бусад ємчлєгчид нь худалдан авагч,
тїрээслэгчийн эрх, їїргийг єєрт шилжїїлэхийг шаардаж,
зургаан сарын дотор шїїхэд нэхэмжлэл гаргаж болно.
92 дугаар зїйл. Дундаа хэсгээр ємчлєх эд хєрєнгєєс
оногдох хэсгээ салгах
1. Эд хєрєнгийг дундаа хэсгээр ємчлєгчид нь уг эд
хєрєнгєєс єєрт оногдох хэсгийг салгаж авахыг шаардах эрхтэй.
2. Дундаа хэсгээр ємчилж байгаа эд хєрєнгєєс єєрт
оногдох хэсгийг салгаж авах талаар бусадтайгаа харилцан
тохиролцоогїй бєгєєд оногдох хэсгийг ийнхїї салгахад уг эд
хєрєнгийн зориулалт, шинж чанар алдагдахгїй бол тухайн
ємчлєгчийн хїсэлтээр эд хєрєнгєєс тїїнд оногдох хэсгийг шїїх
салгаж єгнє. Салгах боломжгїй бол оногдох хэсгийнх нь їнийг
ємчлєгчид олгуулахаар шийдвэрлэж болно.
3. Дундаа хэсгээр ємчилж байгаа эд хєрєнгийг
ашигласнаас олсон орлого, їр шим, їр тєл нь дундын эд
хєрєнгє болно. Дундаа хэсгээр ємчлєгчид хоорондоо єєрєєр
тохиролцоогїй бол орлого, їр шим, їр тєлийг хожим хуваахдаа
тэдгээрт зайлшгїй оногдох хэсэгт хувь тэнцїїлэн хуваана.
93 дугаар зїйл. Дундаа хэсгээр ємчилж байгаа эд
хєрєнгийн талаар гарсан зардлыг хуваарилах
Эд хєрєнгийг дундаа хэсгээр ємчлєгчид нь дундын эд
хєрєнгєд оногдох татвар, эд хєрєнгийг арчилж хамгаалахад
гарсан болон уг харилцаанаас їїссэн їїрэгтэй холбоотой бусад
зардлыг єєрт оногдох хэсэгт хувь тэнцїїлэн хариуцна.
94 дїгээр зїйл. Эд хєрєнгийг дундаа хамтран ємчлєх
1. Дундаа хамтран ємчлєх эд хєрєнгийн нэг хэлбэр нь гэр
бїлийн эд хєрєнгє байна.
2. Эд хєрєнгийг дундаа хамтран ємчлєх єєр хэлбэрийг
хуулиар тогтоож болно.
95 дугаар зїйл. Гэр бїлийн эд хєрєнгийг дундаа хамтран
ємчлєх
1. Гэрлэгчдийн хуваарьт эд хєрєнгєєс бусад гэр бїлийн
эд хєрєнгє гэр бїлийн гишїїдийн дундаа хамтран ємчлєх
ємчлєлд байна.
2. Гэр бїлийн эд хєрєнгийг гэрлэгчид болон гэр бїлийн
бусад гишїїн дундаа хамтран ємчлєх эрхтэй.
З. Гэрлэгчид, гэр бїлийн бусад гишїїн нь дундаа хамтран
ємчлєх эд хєрєнгийг эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах адил
тэгш эрх эдэлнэ. Гэрлэгчид, гэр бїлийн бусад гишїїн нь уг
эрхээ хэрэгжїїлэхдээ гэр бїлийн насанд хїрсэн бїх гишїїнтэй
rnuhpnkvnu ба їл хєдлєх эд хєрєнгийг захиран зарцуулахдаа
тэдгээрийн зєвшєєрлийг бичгээр авна. Энэ шаардлагыг
биелїїлээгїй хэлцэл хїчин тєгєлдєр бус байна.
4. Гэр бїлийн гишїїн нь їїргээ гэр бїлийн эд хєрєнгєєс
єєрт оногдох хэсгээр хариуцна.
96 дугаар зїйл. Гэрлэгчдийн хуваарьт эд хєрєнгє
1. Гэрлэгчдээс дундын ємчлєлд шилжїїлэхээр
тохиролцоогїй бол дараахь эд хєрєнгє хуваарьт эд хєрєнгєд
хамаарна:
1/ гэрлэгчдээс гэрлэхийн ємнє олж авсан эд хєрєнгє,
мєнгєн хуримтлал, эд хєрєнгийн эрх;
2/ гэрлэгчид єв залгамжлал, бэлэглэлийн журмаар
шилжїїлэн авсан мєнгєн хуримтлал, эд хєрєнгє, эд хєрєнгийн
эрх, тэдгээрийг худалдаж, арилжсаны їр дїнд олж авсан эд
хєрєнгє, мєнгє;
З/ гэрлэгчдийн хувийн хэрэгцээг хангахад зориулагдсан
эд хєрєнгє;
4/ оюуны ємчлєлийн зїйлийн їнэ буюу зохиогчийн
шагнал;
5/ хувийн авъяас, чадвар, ололт амжилтыг сайшаан
шагнасны орлого;
6/ гэрлэгчид хуваарьт эд хєрєнгєєрєє олж авсан бєгєєд
тэдгээрээс мэргэжлийн їйл ажиллагаагаа явуулахад шаардагдах
эд хєрєнгє.
2. Гэрлэгчид хуваарьт эд хєрєнгєє єєрийн їзэмжээр
эзэмшиж, ашиглаж, захиран зарцуулах эрхтэй.
З. Гэрлэгчид єєрєєр тохиролцоогїй бол тэдгээр нь хувийн
їйл ажиллагаатайгаа холбогдсон їїргийг хуваарьт эд
хєрєнгєєрєє хариуцна.
97 дугаар зїйл. Гэр бїлийн гишїїдийн дундаа хамтран
ємчлєх эд хєрєнгє
1. Гэр бїлийн гишїїдийн дундаа хамтран ємчлєх эд
хєрєнгєд дараахь эд хєрєнгє хамаарна:
1/ энэ хуулийн 96 дугаар зїйлийн 1 дэх хэсэгт
зааснаас бусад эд хєрєнгє, мєнгєн хуримтлал;
2/ хууль буюу гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол гэрлэснээс
хойш гэрлэгчид, гэр бїлийн бусад гишїїний хєдєлмєр, аж ахуйн
їйл ажиллагаанаас буй болсон эд хєрєнгє, мєнгєн хуримтлал;
З/ гэр бїлийн гишїїн єєрийн хуваарьт эд хєрєнгєєс
дундаа хамтран ємчлєхєд зориулж шилжїїлсэн эд хєрєнгє,
мєнгєн хуримтлал;
4/ гэр бїлийн гишїїдийн хамтын хєдєлмєрийн їр дїнд
олсон ашиг, орлого, їр тєл, шинээр бий болсон эд хєрєнгє;
5/ гэр бїлийн гишїїдийн ахуйн хэрэгцээг хангахад
зайлшгїй шаардагдах бусад эд хєрєнгє.
2. Гэрлэгчдийн хуваарьт эд хєрєнгийг гэр бїлийн гишїїн
чанаржуулснаас їнэ нь їлэмж нэмэгдсэн бол тїїнчлэн анх гэр
бїл болоход нь зориулагдсан орон сууцыг дундаа хамтран
ємчлєх эд хєрєнгє болгон тогтоож болно. /2 дахь хэсэгт 1999
оны 6 дугаар сарын 17-ны єдрийн хуулиар нэмэлт оруулсан./
З.Гэрлэснээс хойш гэр бїлийн гишїїний хэн нэг нь эд
хєрєнгєє дур мэдэн бусдад шилжїїлсэн, олсон ашиг орлогоо
санаатайгаар нуун дарагдуулсан нь тогтоогдсон бол эрх нь
зєрчигдсєн гэр бїлийн гишїїн зєрчигдсєн эрхээ сэргээлгэхээр
шїїхэд гомдол гаргах эрхтэй. /1999 оны 6 дугаар сарын 17-ны
єдрийн хуулиар нэмсэн./
98 дугаар зїйл. Гэр бїлийн дундаа хамтран ємчлєх эд
хєрєнгєєс гишїїнд оногдох хэсгийг тодорхойлох
1. Гэр бїлийн дундаа хамтран ємчлєх эд хєрєнгєєс
гишїїнд оногдох хэсгийг дараахь тохиолдолд тодорхойлно:
1/ гэр бїлийн гишїїн гэр бїлийн бїрэлдэхїїнээс
гарахад оногдох хэсгийн талаар маргавал;
2/ гэрлэгчдээс тєлбєр гаргуулахад тэдгээрийн хуваарьт
эд хєрєнгє хїрэлцэхгїй бол;
З/ гэр бїлийн бусад гишїїнээс тєлбєр гаргуулбал;
4/ гэр бїлийн гишїїн нас барснаар єв нээгдсэн бол.
2. Гэр бїлийн нэг гишїїнд оногдох эд хєрєнгийн хэмжээ
нь насанд хїрээгїй, хєдєлмєрийн чадваргїй бїх гишїїнийг
оролцуулан нийт гишїїдэд адил байна.
З. Гэрлэлт цуцалсан буюу гэрлэлтийг хїчингїйд
тооцсоноос гэр бїлийн нэг гишїїнд оногдох эд хєрєнгийн
хэсгийг тодорхойлохдоо гэрлэгчдийн эрїїл мэндийн байдал,
хїїхдийн ашиг сонирхлыг харгалзан шїїх єєрєєр тогтоож болно.
4. Энэ зїйлийн 3 дахь хэсэгт зааснаас бусад гэр бїлийн
хєдєлмєрийн чадвартай гишїїнд оногдох эд хєрєнгийн хэсгийг
тодорхойлохдоо гэр бїлийн дундаа хамтран ємчлєх эд хєрєнгє
бїрэлдэхэд оруулсан тїїний хєдєлмєрийн оролцоо, хєрєнгийн
хэмжээг харгалзан багасгах, эсхїл олгохгїй байхаар шїїх
шийдвэрлэж болно.
5. Хєдєлмєрийн чадвартай гэр бїлийн гишїїн нь цэргийн
жинхэнэ алба хаах, сургуульд суралцах, удаан хугацаагаар
євчлєх зэрэг хїндэтгэн їзэх шалтгаанаар дундаа хамтран
ємчлєх эд хєрєнгє бїрэлдэхэд хєдєлмєрєєр буюу хєрєнгєєрєє
оролцож чадаагїй бол энэ зїйлийн 4 дэх хэсгийн заалт
хамаарахгїй.
6.Гэр бїлийн дундаа хамтран ємчлєх эд хєрєнгєєс гишїїнд
оногдох хэсгийг тодорхойлох талаар гарсан маргааныг шїїх
шийдвэрлэнэ.
7.Бусдад учруулсан материалын хохирлыг нєхєн тєлєхєєс
зайлсхийх зорилгоор, эсхїл хууль бус їйлдлээ халхавчлах
їїднээс, олсон ашиг орлогоо гэр бїлийн бусад гишїїдийн
хуваарьт эд хєрєнгєд, эсхїл хамтран ємчлєх дундын эд
хєрєнгєд шилжїїлсэн нь нотлогдсон бол тэр хэмжээгээр уг эд
хєрєнгєнєєс тєлбєр гаргуулж болно. /1999 оны 6 дугаар сарын
17-ны єдрийн хуулиар нэмсэн./
99 дїгээр зїйл. Гэр бїлийн гишїїн гэр бїлийн
бїрэлдэхїїнээс гарах
1. Гэр бїлийн нэг буюу хэд хэдэн гишїїн гэр бїлийн
бїрэлдэхїїнээс гарвал дундын эд хєрєнгєєс оногдох хэсгээ
авах боловч гэр бїлийн аж ахуйг цаашид явуулахад зайлшгїй
x``pd`cd`u эд хєрєнгийг авах эрхгїй.
2. Оногдох хэсгийг эд хєрєнгєєр єгєх боломжгїй бол
їнийг нь тєлнє.
ДОЛДУГААР БЇЛЭГ
Газар ємчлєх болон газартай холбогдсон эд хєрєнгийн бусад
эрх
100 дугаар зїйл. Газар ємчлєх
1. Монгол Улсын иргэдэд ємчлїїлснээс бусад газар тєрийн
ємчлєлд байна.
2. Газар ємчлєгч нь эрхээ хэрэгжїїлэхдээ хїрээлэн буй
орчинд хохирол учруулах болон бусад этгээдийн эрх, хууль
ёсны ашиг сонирхлыг зєрчиж болохгїй.
З. Газар ємчлєгч нь ємчлєлийн газраа бусдад
ашиглуулахдаа тїїний зориулалтыг заана. Ийнхїї тодорхой
зориулалтаар олгосон газрыг єєр зориулалтаар ашиглахыг
хориглоно.
4. Монгол Улсын иргэнд газар ємчлїїлэх журмыг хуулиар
тогтоох хїртэл энэ бїлэгт заасан "газар ємчлєгч" гэснийг
"тєр" гэж ойлгоно.
1О1 дїгээр зїйл. Газрыг нийтээр ашиглах
Иргэд нь тєрийн ємчлєлд байгаа нийтээр ашиглаж болохоор
тогтоосон газарт ямар нэгэн зєвшєєрєлгїйгээр нэвтрэх, уг
газарт байгаа байгалийн зїйлсийг хуулиар зєвшєєрсєн хїрээнд
ашиглах эрхтэй.
1О2 дугаар зїйл. Газар ємчлєгч биш этгээдийн эрх
Газар ємчлєгч биш этгээд нь хууль буюу ємчлєгчтэй
байгуулсан гэрээгээр тогтоосон нєхцєл, журмын дагуу газрыг
эзэмшиж, ашиглана.
1О3 дугаар зїйл. Газрыг насаараа эзэмших эрх, уг эрхээ
євлїїлэх
1. Иргэн тєрийн ємчийн газрыг хуульд заасан їндэслэл,
журмын дагуу насаараа эзэмших, ийнхїї эзэмших эрхээ євлїїлэх
эрхийг олж авч болно.
2. Газрыг насаараа эзэмших, ийнхїї эзэмших эрхийг євлєх
эрх бїхий иргэн уг газрыг єєртєє шилжїїлэн авах їеийн
зориулалт, нєхцєлийн дагуу эзэмшиж, ашиглана.
З. Хууль буюу гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол газрыг
насаараа эзэмших, ийнхїї эзэмших эрхээ євлїїлэх эрх бїхий
иргэн уг газраа тїїний зориулалт, нєхцєлийн дагуу бусдад
ашиглуулж болно.
1О4 дїгээр зїйл. Газрыг тодорхой бус хугацаагаар
ашиглах эрх
1. Хуульд єєрєєр заагаагїй бол тєрийн ємчийн газрыг
тодорхой бус хугацаагаар ашиглах эрхийг хуулийн этгээдэд
олгож болно.
2. Энэ хуулийн 105 дугаар зїйлд заасан барилга,
байгууламж, бусад їл хєдлєх эд хєрєнгийн ємчлєгч нь газрыг
тодорхой бус хугацаагаар ашиглах эрх олж авч болно.
З. Хуулийн этгээд єєрчлєн байгуулагдахад газрыг
тодорхой бус хугацаагаар ашиглах эрх нь эрх залгамжлах
журмаар шилжинэ.
4. Газрыг тодорхой бус хугацаагаар ашиглах эрх бїхий
этгээд уг газрыг зориулалтаар нь ашиглах, хууль буюу газар
олгох тухай шийдвэрт єєрєєр заагаагїй бол барилга,
байгууламж, бусад їл хєдлєх эд хєрєнгє барьж байгуулах
эрхтэй. Уг этгээд нь єєртєє зориулан барьж байгуулсан
барилга, байгууламж, бусад їл хєдлєх эд хєрєнгийн ємчлєгч
байна.
5. Газрыг тодорхой бус хугацаагаар ашиглах эрх бїхий
этгээд нь гагцхїї ємчлєгчийн зєвшєєрєлтэйгээр уг газрыг їнэ
тєлбєртэй буюу тєлбєргїйгээр, хугацаатайгаар бусдад
ашиглуулах эрхтэй.
1О5 дугаар зїйл. Бусдын газар дээрх їл хєдлєх эд
хєрєнгє ємчлєгч дэвсгэр газрыг ашиглах эрх
1. Бусдын газар дээрх їл хєдлєх эд хєрєнгє ємчлєгч нь
тэрхїї газрыг ашиглах эрхтэй.
2. Хууль, газар олгох тухай шийдвэр, гэрээнд єєрєєр
заагаагїй бол їл хєдлєх эд хєрєнгє ємчлєгч нь дэвсгэр газрыг
тодорхой бус хугацаагаар ашиглах эрхтэй.
З. Їл хєдлєх эд хєрєнгийг ємчлєх эрх шилжихэд тїїний
дэвсгэр газрыг ашиглах эрх ємнєх ємчлєгчийн ашиглах эрхийн
хэмжээгээр шилжинэ.
4. Хууль буюу гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол газар ємчлєх
эрх шилжих нь їл хєдлєх эд хєрєнгє ємчлєгчийн дэвсгэр газар
ашиглах эрх дуусгавар болох їндэслэл болохгїй.
5. Тухайн газрыг ашиглах талаар хууль буюу гэрээнд
заасан нєхцєлд харшлахгїй бол їл хєдлєх эд хєрєнгє ємчлєгч
нь уг эд хєрєнгєє єєрийн їзэмжээр эзэмших, ашиглах, захиран
зарцуулах эрхтэй.
1О6 дугаар зїйл. Бусдын газар дээрх їл хєдлєх эд
хєрєнгє ємчлєгч дэвсгэр газрыг ашиглах эрхгїй болсны їр
дагавар
1. Їл хєдлєх эд хєрєнгє ємчлєгчийн дэвсгэр газрыг
ашиглах эрх дуусгавар болоход тухайн эд хєрєнгийн эрхийг
газар ємчлєгч болон эд хєрєнгє ємчлєгчийн хоорондын
гэрээгээр тодорхойлно. Талууд ийнхїї тодорхойлж чадахгїй бол
аль нэг талын хїсэлтээр шїїх шийдвэрлэнэ. Їл хєдлєх эд
хєрєнгє ємчлєгчийн дэвсгэр газар ашиглах эрх дуусгавар
болсны дараа газар ємчлєгч нь уг газрыг чєлєєлєх буюу анхны
байдалд нь оруулахыг шаардах эрхтэй.
2. Уг дэвсгэр газар дээрх барилга байгууламж /орон
сууцны байшин, тїїх, соёлын дурсгалт зїйлс зэрэг/-ийг
asskc`u{c хуулиар хориглосон тохиолдолд талуудын хїсэлтээр
шїїх дараахь байдлаар шийдвэрлэж болно:
1/ газар ємчлєгчид уг газар дээр байгаа їл хєдлєх эд
хєрєнгийг ємчлєх эрх олгох;
2/ їл хєдлєх эд хєрєнгє ємчлєгчид дэвсгэр газрыг
цаашид ашиглах эрх олгож, тїїний хугацаа, нєхцєлийг тогтоох.
1О7 дугаар зїйл. Барилга байгууламж, орон сууцны байшин
зэрэг їл хєдлєх эд хєрєнгийн ємчлєх эрх шилжихэд газар
эзэмших, ашиглах эрх шилжих
1. Газар ємчлєгчийн ємчлєлд байсан барилга байгууламж,
орон сууцны байшин зэрэг їл хєдлєх эд хєрєнгийг ємчлєх эрх
єєр этгээдэд шилжвэл тїїний дэвсгэр газрыг эзэмших, ашиглах
эрх шилжих эсэхийг талуудын тохиролцсоноор шийдвэрлэнэ.
2. Барилга байгууламж, орон сууцны байшин зэрэг їл
хєдлєх эд хєрєнгийг буулгаж авахад энэ зїйлийн 1 дэх хэсгийн
заалт хамаарахгїй.
1О8 дугаар зїйл. Газрыг хязгаартай ашиглах эрх
/сервитут/
1. Їл хєдлєх эд хєрєнгє ємчлєгч нь эрхээ хэрэгжїїлэх,
эд хєрєнгєє ашиглах, хамгаалах нєхцєлийг бїрдїїлэхийн тулд
газар ємчлєгч, эзэмшигчээс хуульд заасан журмын дагуу газар
олгохыг шаардах эрхтэй.
2. Їл хєдлєх эд хєрєнгє ємчлєгч бусдын газрыг
хязгаартай ашиглах эрхгїйгээр ємчлєх эрхээ хэрэгжїїлэх
боломжгїй бол тїїнд бусдын газраар дайран єнгєрєх зам,
цахилгаан, холбооны болон инженерийн шугам тавих, гарц
гаргах болон бусад зориулалтаар бусдын газрыг хязгаартайгаар
ашиглах эрх олгож болно.
З. Энэ зїйлийн 2 дахь хэсэгт заасны дагуу бусдын газрыг
хязгаартай ашиглах эрх олгосон явдал нь газар ємчлєгч,
эзэмшигчээс ємчлєх, эзэмших эрхээ хэрэгжїїлэхэд саад учруулж
болохгїй.
4. Газрыг хязгаартай ашиглах нєхцєл, журмын талаар
тохиролцоонд хїрээгїй бол уг маргааныг шїїх шийдвэрлэнэ.
5. Газрыг насаараа эзэмших, ийнхїї эзэмших эрхээ
євлїїлэх эрх бїхий болон тодорхой бус хугацаагаар газар
ашиглах эрх бїхий этгээдэд бусдын газрыг хязгаартай ашиглах
эрх олгож болно.
6. Хуульд єєрєєр заагаагїй бол єєрийн газрыг хязгаартай
ашиглуулж байгаа ємчлєгч нь ашиглагчаас газар ашигласны хєлс
шаардах эрхтэй.
109 дїгээр зїйл. Газрын эрх шилжихэд газрыг хязгаартай
ашиглах эрх хадгалагдах
1. Газрын эрх бусдад шилжихэд уг газрыг хязгаартай
ашиглах эрх хадгалагдана.
2. Газрыг хязгаартай ашиглах эрхийг гагцхїї уг эрхийг
олж авах їндэслэл болсон тухайн газар дээрх їл хєдлєх эд
хєрєнгийн ємчлєгчид шилжїїлж болно.
110 дугаар зїйл. Газрыг хязгаартай ашиглах эрх
dssqc`b`p болох
1. Хууль буюу гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол газрыг
хязгаартай ашиглах эрх олгогдсон їндэслэл арилсан їед уг эрх
дуусгавар болно.
2. Иргэн ба хуулийн этгээдийн эзэмшилд байгаа газрыг
бусдад хязгаартай ашиглуулснаар уг газрыг зориулалтын дагуу
ашиглах боломжгїй болбол ємчлєгч газрыг хязгаартай ашиглах
гэрээг цуцлахаар шїїхэд нэхэмжлэл гаргах эрхтэй.
111 дїгээр зїйл. Барилга байгууламж, бусад їл хєдлєх эд
хєрєнгийг хязгаартай ашиглах эрх
Газар ашиглахтай холбоогїйгээр барилга байгууламж,
бусад їл хєдлєх эд хєрєнгийг хязгаартай ашиглаж болно. Энэ
тохиолдолд энэ хуулийн 108, 109, 110 дугаар зїйлд заасан
журмыг баримтална.
112 дугаар зїйл. Улсын тусгай хэрэгцээг їндэслэн газрыг
эргїїлэн авах
1. Улсын тусгай хэрэгцээг їндэслэн газрыг нєхєх
олговортойгоор эргїїлэн авч болно.
2. Газрыг эргїїлэн авах шийдвэрийг Засгийн газар
гаргана.
З. Засгийн газар ийнхїї эргїїлэн авах тухайгаа ємчлєгч,
эзэмшигчид нэг жилийн ємнє мэдэгдэнэ. Энэ хугацаа дуусахаас
ємнє газрыг эргїїлэн авах явдлыг гагцхїї ємчлєгч,
эзэмшигчийн зєвшєєрєлтэйгээр гїйцэтгэнэ.
113 дугаар зїйл. Газрыг эргїїлэн авах їеийн нєхєх
олговор
1. Газрыг эргїїлэн авахад олгох нєхєх олговор, хугацаа,
бусад нєхцєлийг гэрээгээр тодорхойлно.
2. Газрыг эргїїлэн авахад олгох нєхєх олговорт газар,
хууль буюу гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол тїїн дээр байгаа їл
хєдлєх эд хєрєнгийн їнэ, газрыг эргїїлэн авснаас гарсан
бусад зардлыг оруулан тооцно.
З. Талууд тохиролцвол эргїїлэн авах газрыг єєр газраар
сольж, шинээр єгсєн газрын їнийг нєхєх олговорт оруулан
тооцож болно.
4. Газрыг эргїїлэн авахад олгох нєхєх олговрын талаар
маргаан гарвал шїїх шийдвэрлэнэ.
114 дїгээр зїйл. Зориулалтын дагуу ашиглаагїйгээс
газрыг эргїїлэн авах
1. Хєдєє аж ахуйн болон орон сууц, бусад барилга
байгууламж барих зориулалтаар олгосон газрыг гурван жилийн
хугацаанд зохих зориулалтаар нь ашиглаагїй бєгєєд хуулиар
єєр хугацаа тогтоогоогїй бол ємчлєгч, эзэмшигчээс эргїїлэн
авч болно.
2. Газар ашиглах бэлтгэлийг хангах, байгалийн гамшиг
тохиолдох зэрэг хїндэтгэн їзэх бусад шалтгааны улмаас газрыг
зориулалтаар нь ашиглаж чадаагїй бол ийнхїї ашиглаагїй
usc`v`` нь энэ зїйлийн 1 дэх хэсэгт заасан хугацаанд
хамаарахгїй.
115 дугаар зїйл. Хууль тогтоомж зєрчин ашиглаж байгаа
газрыг хураан авах
Хїн амын эрїїл мэнд, экологийн болон їндэсний аюулгїй
байдлын ашиг сонирхолд харшаар ашиглаж, хууль тогтоомжийг
ноцтой зєрчсєн ємчлєгч, эзэмшигчийн газрыг хураан авч болно.
116 дугаар зїйл. Газрыг хураан авах журам
Засгийн газар нь энэ хуулийн 115 дугаар зїйлд заасан
зєрчил гаргасан ємчлєгч, эзэмшигчид тухайн зєрчлєє арилгах
хугацаа тогтоон єгч, уг хугацаанд зєрчлєє арилгахгїй бол
газрыг хураан авахыг урьдчилан сануулна. Тогтоосон хугацаанд
зєрчлийг арилгаагїй бол газрыг хураан авах тухай шийдвэр
гаргана. Ємчлєгч, эзэмшигч уг шийдвэрийн талаар шїїхэд
гомдол гаргаж болно.
117 дугаар зїйл. Ємчлєгч биш этгээдийн газар эзэмших,
ашиглах эрх дуусгавар болох
Ємчлєгч биш этгээд /энэ хуулийн 88 дугаар зїйл/-ийн
газар эзэмших, ашиглах эрх нь хуульд заасан їндэслэл, журмын
дагуу дуусгавар болно.
НАЙМДУГААР БЇЛЭГ
Орон сууц ємчлєх болон орон сууцтай холбогдсон эд хєрєнгийн
бусад эрх
118 дугаар зїйл. Нийтийн зориулалттай хэд хэдэн сууц
бїхий орон сууцны байшин, тїїний хэсэг болон нийтийн
байрны барилга ємчлєх
1. Нийтийн зориулалттай хэд хэдэн сууц бїхий орон
сууцны байшин, тїїний хэсэг болон нийтийн байрны барилга
ємчлєгч нь уг байшин, барилгыг гагцхїї зориулалтын дагуу
эзэмшиж, ашиглаж, захиран зарцуулна.
2. Энэ зїйлийн 1 дэх хэсэгт заасан байшин, барилга
ємчлєгч нь тїїний зориулалтыг єєрчлєхгїйгээр орон сууцны бус
зориулалтаар ашиглаж болохгїй. Зориулалтыг єєрчлєх журмыг
хуулиар тогтооно.
З. Хєлслєгчийн хууль ёсны ашиг сонирхолд харшлахгїй бол
энэ зїйлийн 1 дэх хэсэгт заасан байшин, барилгын доорх
хонгилын талбайг ємчлєгч нь тїїнийг єєрийн їзэмжээр захиран
зарцуулах эрхтэй.
119 дїгээр зїйл. Нийтийн зориулалттай хэд хэдэн сууц
бїхий орон сууцны байшинд сууц ємчлєх
1. Нийтийн зориулалттай хэд хэдэн сууц бїхий орон
сууцны байшинд сууц ємчлєгч нь тїїний доторх салган хэрэглэж
?k болох эд хєрєнгийг нэг адил ємчилнє.
2. Хуульд єєрєєр заагаагїй бол нийтийн зориулалттай хэд
хэдэн сууц бїхий орон сууцны байшинд сууц ємчлєгч нь энэ
хуулийн 249 дїгээр зїйлд заасан дундын ашиглалтын талбайг
гэрээний дагуу эзэмшиж, ашиглах буюу дундаа хамтран ємчилнє.
120 дугаар зїйл. Хувийн зориулалттай орон сууцны байшин
ємчлєх
1. Хувийн зориулалттай орон сууцны байшин ємчлєгч нь
тїїнийг їзэмжээрээ эзэмшиж, ашиглаж, захиран зарцуулах
эрхтэй.
2. Энэ зїйлийн 1 дэх хэсэгт заасан орон сууцны байшин
ємчлєгч нь тїїнийг захиран зарцуулахдаа гэр бїлийн насанд
хїрсэн бїх гишїїний зєвшєєрлийг бичгээр авна.
121 дїгээр зїйл. Сууц буюу хувийн зориулалттай орон
сууцны байшин ємчлєгчийн гэр бїлийн гишїїний эрх
1. Сууц буюу хувийн зориулалттай орон сууцны байшин
ємчлєгчийн гэр бїлийн гишїїн нь уг сууц буюу байшинг
ємчлєгчийн нэг адил эзэмшиж, ашиглах эрхтэй.
2. Сууц буюу хувийн зориулалттай орон сууцны байшин
ємчлєгчийн гэр бїлийн гишїїн нь орон сууцны эрхээ зєрчигдсєн
гэж їзвэл уг зєрчлийг арилгуулахаар шаардах эрхтэй.
ЕСДЇГЭЭР БЇЛЭГ
Ємчлєх эрх їїсэх, дуусгавар болох
122 дугаар зїйл. Гэрээний дагуу олж авсан эд хєрєнгийг
ємчлєх эрх їїсэх
1. Гэрээний дагуу олж авсан эд хєрєнгийг ємчлєх эрх,
ємчлєгч биш этгээдийн хувьд энэ хуулийн 88 дугаар зїйлд
заасны дагуу эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах эрх нь
хууль буюу гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол уг эд хєрєнгийг
шилжїїлсэн їеэс эхлэн їїснэ.
2. Хуульд эд хєрєнгє шилжїїлэх гэрээг зохих
байгууллагаар гэрчлїїлэх буюу бїртгїїлэхээр заасан бол
ийнхїї гэрчлїїлсэн буюу бїртгїїлсэн їеэс уг эд хєрєнгийг
ємчлєх эрх їїснэ.
123 дугаар зїйл. Эд хєрєнгє шилжїїлсэнд тооцох
Дор дурдсан тохиолдолд эд хєрєнгийг шилжїїлсэнд тооцно:
1/ эд хєрєнгийг авах этгээдэд гардуулан єгсєн;
2/ эд хєрєнгийг хїргэж єгєх їїрэг хїлээсэн этгээдэд
хїлээлгэн єгсєн;
3/ эд хєрєнгийг хїлээн авах, шилжїїлэх тухай дагалдах
бичиг баримтыг хїлээлгэн єгсєн.
124 дїгээр зїйл. Орлого, їр шим, їр тєлийг ємчлєх эрх
Хууль буюу гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол эд хєрєнгєєс
олж байгаа орлого, їр шим; мал, амьтны їр тєл нь уг эд
хєрєнгє, мал, амьтан ємчлєгчийн ємчлєлд байна.
125 дугаар зїйл. Эзэнгїй эд хєрєнгє
1. Эзэнгїй буюу эзэн нь мэдэгдэхгїй байгаа эд хєрєнгийг
олсон этгээд тїїнийг зохих нутгийн захиргааны байгууллагад
єгнє.
2. Эзэнгїй буюу эзэн нь мэдэгдэхгїй байгаа эд хєрєнгийг
нутгийн захиргааны байгууллага бїртгэж, хамгаалалтад авна.
3. Бїртгэн авч, нийтэд мэдээлснээс хойш зургаан сарын
дотор эзэн нь тогтоогдоогїй буюу эзэн нь авахаас татгалзсан
бол уг эд хєрєнгийг тєрийн ємчлєлд шилжїїлнэ.
126 дугаар зїйл. Гээгдэл эд хєрєнгє
1. Гээгдсэн эд хєрєнгийг олсон этгээд эзэнд нь даруй
мэдэгдэж буцаан єгєх, эзэн нь мэдэгдэхгїй бол зохих нутгийн
захиргааны буюу цагдаагийн байгууллагад єгнє.
2. Байгууллага, нийтийн тээврийн хэрэгслээс олдсон эд
хєрєнгийг тухайн байгууллагын захиргаанд єгнє. Ийнхїї
єгснєєс хойш нэг сарын дотор эзэн нь тогтоогдоогїй бол
байгууллагын захиргаа уг эд хєрєнгийг зохих нутгийн
захиргааны буюу цагдаагийн байгууллагад шилжїїлнэ.
3. Энэ зїйлийн 1,2 дахь хэсэгт заасан байгууллага нь
гээгдсэн эд хєрєнгийн тухай нийтэд мэдээлэх, эзнийг тогтоох
арга хэмжээ авах їїрэгтэй.
4. Гээгдсэн эд хєрєнгийн эзэн нь нэг жилийн дотор
тогтоогдоогїй бол уг эд хєрєнгийг тєрийн ємчлєлд шилжїїлнэ.
5. Гээгдсэн эд хєрєнгийг олсон этгээд уг эд хєрєнгийн
эзнээс, тєрийн ємчлєлд шилжїїлсэн бол тєрийн зохих
байгууллагаас шагнал авах эрхтэй.
6. Шагналыг эд хєрєнгє ємчлєгч болон олсон этгээдийн
хооронд тохиролцсон хэмжээгээр, тохиролцохгїй бол уг эд
хєрєнгийн їнийн арван хувиар олгоно.
127 дугаар зїйл. Алдуул мал, тэжээвэр амьтан /цаашид
алдуул мал гэх/
1. Алдуул мал олсон этгээд эзэнд нь даруй мэдэгдэж
буцаан єгєх, эзэн нь мэдэгдэхгїй бол зохих нутгийн
захиргааны буюу цагдаагийн байгууллагад нэг сарын дотор
мэдэгдэх їїрэгтэй.
2. Нутгийн захиргааны буюу цагдаагийн байгууллага малын
эзнийг тогтоох, эзэн нь тогтоогдтол малыг бололцоотой
байгууллага буюу иргэнд шилжїїлж маллуулах арга хэмжээ авна.
3. Алдуул малын талаар нийтэд мэдээлснээс хойш нэг
жилийн дотор эзэн нь тогтоогдвол малыг тєлийн хамт буцааж
єгнє. Дурдсан хугацаанд эзэн нь тогтоогдоогїй бол уг малыг
тєрийн ємчлєлд шилжїїлнэ.
4. Алдуул мал олсон этгээд гаргасан зардлаа уг малын
эзнээс, тєрийн ємчлєлд шилжсэн бол тєрийн зохих
байгууллагаас тєлїїлж авахаас гадна шагнал авах эрхтэй.
Шагналын хэмжээг энэ хуулийн 126 дугаар зїйлийн 6 дахь
u}q}cr зааснаар тогтооно.
128 дугаар зїйл. Дарагдмал мєнгє, їнэт зїйл
1. Газарт булсан буюу бусад байдлаар дарагдаж орхигдсон
бєгєєд эзэн нь мэдэгдэхгїй байгаа дарагдмал мєнгє, їнэт зїйл
тєрийн ємчлєлд байна.
2. Дарагдмал мєнгє, їнэт зїйлийг илрїїлсэн этгээд энэ
тухай зохих нутгийн захиргааны буюу цагдаагийн байгууллагад
даруй мэдэгдэж шилжїїлэн єгєх їїрэгтэй.
3. Дарагдмал мєнгє, їнэт зїйлийг илрїїлж, зохих
байгууллагад шилжїїлсэн этгээд тєрийн зохих байгууллагаас
шагнал авах эрхтэй. Шагналын хэмжээг энэ хуулийн 126 дугаар
зїйлийн 6 дахь хэсэгт зааснаар тогтооно.
4. Хайгуул, малталт хийх албан їїрэг бїхий этгээд уг
їїргээ гїйцэтгэх явцдаа дарагдмал мєнгє, їнэт зїйлийг
илрїїлсэн бол энэ зїйлд заасан шагнал олгохгїй.
129 дїгээр зїйл. Тїїх, соёлын дурсгалт зїйлд хайр
гамгїй хандах
1. Ємчлєгч єєртєє байгаа бєгєєд улсын бїртгэлд авагдсан
тїїх, соёлын дурсгалт зїйлийг эвдэж, гэмтээх зэргээр хайр
гамгїй эзэмшиж байвал нутгийн захиргааны байгууллагаас уг
этгээдэд урьдчилан сануулж, дээрх байдлаа засахыг хугацаа
тогтоон шаардах, эсхїл тєрд худалдахыг санал болгоно.
2. Ємчлєгч худалдах саналыг хїлээж аваагїй буюу энэ
зїйлийн 1 дэх хэсэгт заасан шаардлагыг тогтоосон хугацаанд
биелїїлэхгїй бол зохих нутгийн захиргааны байгууллагын
нэхэмжлэлийг їндэслэн уг эд хєрєнгийг шїїхийн шийдвэрээр
дайчлан авч, тєрийн ємчлєлд шилжїїлж болно.
3. Энэ зїйлийн 2 дахь хэсэгт зааснаар эд хєрєнгийг
дайчлан авахдаа ємчлєгчид нєхєх олговор олгох ба тїїний
хэмжээг ємчлєгчийн саналыг харгалзан шїїх тогтооно.
4. Тїїх, соёлын дурсгалт зїйлийн ач холбогдол, тїїнийг
хайр гамгїй эзэмшиж байгаа зєрчлийн шинж байдлыг харгалзан
тєрийн зохих байгууллагын нэхэмжлэлийг їндэслэн, шїїхийн
шийдвэрээр тїїнийг їнэ тєлбєргїй хураан авч, тєрийн ємчлєлд
шилжїїлж болно.
1З0 дугаар зїйл. Бусдын эд хєрєнгийг засаж сайжруулах
буюу дахин боловсруулах
Хууль буюу гэрээний дагуу бусдын эд хєрєнгийг засаж
сайжруулах, дахин боловсруулах замаар шинэ зїйл бий болгосон
буюу зориулалтыг нь єєрчилсєн этгээд ємчлєгчийн зєвшєєрснєєр
уг эд хєрєнгийн їнийг тєлж, єєртєє авах, эсхїл засаж
сайжруулах буюу дахин боловсруулахад гаргасан зардлаа авч,
уг эд хєрєнгийг ємчлєгчид буцаан єгєх эрхтэй.
1З1 дїгээр зїйл. Эд хєрєнгє нийлэх буюу холилдох
1. Хэд хэдэн ємчлєгчийн эд хєрєнгє нийлэх буюу
холилдсоноос тїїнийг салгаж авах боломжгїй болсон, эсхїл
салгаж авсны улмаас ємчлєгчдєд хохирол учрахаар байвал
тїїнийг дундаа хамтран ємчилнє.
2. Аль нэг ємчлєгч дундаа ємчлєхєєс татгалзвал эд
хєрєнгє нийлэх буюу холилдохоос ємнє хамгийн их хэсгийг
ємчилж байсан этгээд бусдадаа їнийг тєлж, уг эд хєрєнгийг
авах, эсхїл єєрт оногдох хэсгийн їнийг авч, эд хєрєнгєє
бусдадаа шилжїїлэх эрхтэй.
1З2 дугаар зїйл. Гэрээний дагуу ємчлєх эрх шилжих їед
эд хєрєнгє гэнэтийн буюу давагдашгїй хїчний шинжтэй
онцгой нєхцєл байдлаас устах буюу гэмтэх
1. Эд хєрєнгє шилжихээс ємнє гэрээний дагуу ємчлєх эрх
шилжсэн байхад гэнэтийн буюу давагдашгїй хїчний шинжтэй
онцгой нєхцєл байдлаас уг эд хєрєнгє устсан буюу гэмтсэн
тохиолдолд гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол їр дагаврыг ємчлєгч
хариуцна.
2. Эд хєрєнгє шилжїїлэх буюу хїлээн авах хугацааг
хожимдуулсан бол гэнэтийн буюу давагдашгїй хїчний шинжтэй
онцгой нєхцєл байдлаас учирсан хохирлыг хугацаа хожимдуулсан
этгээд хариуцна.
3. Эд хєрєнгийг энэ хуулийн 88 дугаар зїйлд заасны
дагуу эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах эрх бїхий этгээдэд
шилжїїлэх їед уг эд хєрєнгє гэнэтийн буюу давагдашгїй хїчний
шинжтэй онцгой нєхцєл байдлаас устах буюу гэмтэхэд энэ зїйлд
заасан журмыг баримтална.
1З3 дугаар зїйл. Тусгай зєвшєєрєлтэйгээр олж авах эд
юмс
1. Галт зэвсэг, тэсэрч дэлбэрэх зїйл, мансууруулах
бодис, хїчтэй нєлєєлєх хор зэрэг эд юмсыг гагцхїї тусгай
зєвшєєрєлтэйгээр олж авна.
2. Тусгай зєвшєєрєлтэй олж авах эд юмсын жагсаалт,
зєвшєєрєл олгох журмыг Засгийн газар тогтооно.
1З4 дїгээр зїйл. Эд хєрєнгийг дайчлан авах, хураах
Гагцхїї хуульд заасан їндэслэл, журмын дагуу нийгмийн
зайлшгїй хэрэгцээг їндэслэн бусдын эд хєрєнгийн їнийг тєлж,
тєрийн ємчлєлд дайчлан авах, эсхїл эрх зїйн зєрчил гаргасан
этгээдийн эд хєрєнгийг їнэ тєлбєргїй хурааж болно.
1З5 дугаар зїйл. Эд хєрєнгийг ємчийн нэг тєрєл
хэлбэрээс нєгєєд шилжїїлэх
1. Хууль буюу гэрээгээр ємчлєлийн аливаа тєрєл,
хэлбэрийг єєрчилж, ємчлєх эрх їїсгэж болно.
2. Тєрийн ємчийн эд хєрєнгийг ємчлєлийн єєр тєрєлд
шилжїїлэх нєхцєл, журмыг хуулиар тогтооно.
1З6 дугаар зїйл. Оюуны їнэт зїйл ємчлєх эрх їїсэх
1. Хуульд єєрєєр заагаагїй бол оюуны їнэт зїйл бїтээсэн
этгээдийн ємчлєх эрх нь уг зїйлийг бїтээсэн їеэс їїснэ.
2. Ємчлєгч нь оюуны їнэт зїйл бїтээснээ тухайн їед нь
баталгаажуулах їїрэгтэй. Ийнхїї баталгаажуулсан нь зайлшгїй
шаардлагатай їед уг зїйлийг бїтээснээ нотлох їїргээс
:lwk:cwhic чєлєєлєхгїй.
3. Оюуны їнэт зїйлийн ємчлєгч болохыг хуульд заасан
журмын дагуу бїртгэсэн бїртгэлээр тодорхойлно.
137 дугаар зїйл. Нээлт гаргагчийн эрх
1. Нээлт гаргагчийн эрх нь тїїнд олгосон нээлтийн
дипломоор баталгаажна.
2. Нээлт гаргагчийн талаар гарсан маргааныг шїїх
шийдвэрлэнэ.
3. Нээлт гаргагч нь нээлтийн диплом авснаар бїтээлээ
ємчлєх, нээлт гаргасантай холбогдсон эд хєрєнгийн ба эд
хєрєнгийн бус амины эрх эдэлнэ.
4. Нээлтийг бїртгэх, диплом олгох, нээлт гаргагчид
шагнал, урамшил олгох, хєнгєлєлт їзїїлэх журам, эдгээрийг
эрхлэн хариуцах байгууллагыг Засгийн газар тогтооно.
138 дугаар зїйл. Хамтран нээлт гаргах
1. Нээлтийг хоёр буюу хэд хэдэн иргэн хамтран гаргасан
бол нээлт гаргагч бїр єєрийн нэр заагдсан диплом авах
эрхтэй.
2. Нээлт гаргахад зєвхєн техникийн туслалцаа їзїїлсэн
иргэн хамтран нээлт гаргагчид тооцогдохгїй.
139 дїгээр зїйл. Ємчлєх эрх дуусгавар болох
Ємчлєгчийн ємчлєх эрх дараахь їндэслэлээр дуусгавар
болно:
1/ єєрийн ємчлєлийн зїйл болох эд хєрєнгє, эд
хєрєнгийн эрхээ хууль буюу гэрээгээр бусдад шилжїїлэх;
2/ ємчлєх эрхээсээ татгалзах;
3/ ємчлєлийн зїйл болох эд хєрєнгє нь устах;
4/ хуульд заасан їндэслэлээр ємчлєх эрхээ алдах;
5/ ємчлєгч болох иргэн нас барах, нас барсан гэж
зарлагдах;
6/ ємчлєгч болох хуулийн этгээд татан буугдах;
7/ хуульд заасан бусад їндэслэл.
АРАВДУГААР БЇЛЭГ
Монгол Улсын иргэний хувийн ємч
140 дїгээр зїйл. Монгол Улсын иргэний хувийн ємчийн эрх
Монгол Улсын иргэн хувийн ємчтэй байх эрхтэй.
141 дїгээр зїйл. Монгол Улсын иргэний хувийн ємчлєлийн
зїйлс
1. Монгол Улсын иргэн ємчлєлд нь байж болохыг хуулиар
хориглосноос бусад їл хєдлєх ба хєдлєх эд хєрєнгє, оюуны
їнэт зїйл, эрхийг хувьдаа ємчилж болно.
2. Газрыг хувьд ємчлєх журмыг хуулиар тогтооно.
142 дугаар зїйл. Иргэдээс ємчлєх эрхээ хэрэгжїїлэх
бусад хэлбэр
Хуульд єєрєєр заагаагїй бол иргэн хувийн ємчийн эд
хєрєнгєєрєє буюу тїїнийгээ нийлїїлэх замаар байгуулсан
хуулийн этгээдийн эд хєрєнгийг ємчлєх эрхээ єєрсдєє буюу
тєлєєлєх этгээдээрээ дамжуулан хэрэгжїїлнэ.
АРВАННЭГДЇГЭЭР БЇЛЭГ
Нийтийн ємч
143 дугаар зїйл. Тєрийн ємч
1. Монгол Улсын иргэдэд ємчлїїлснээс бусад газар,
тїїнчлэн газрын хэвлий, ой, ус, ургамал, амьтан, байгалийн
бусад баялаг тєрийн ємчлєлд байна. Тїїнчлэн їл хєдлєх ба
хєдлєх бусад эд хєрєнгє, оюуны їнэт зїйл, эрх тєрийн ємчлєлд
байж болно.
2. Тєрийн ємчлєлийн зїйлсийг Монгол Улсын тєрийн эрх
барих дээд байгууллага, тїїний эрх олгосон байгууллага хууль
тогтоомжид заасан эрх хэмжээнийхээ дотор эзэмшиж, ашиглаж,
захиран зарцуулна.
3. Тєрийн ємчид їндэслэсэн хуулийн этгээд нь єєрт
олгогдсон эд хєрєнгийг їйл ажиллагааныхаа зорилгод нийцїїлэн
хуулиар тогтоосон хэмжээ, хязгаарын дотор эзэмших, ашиглах,
захиран зарцуулах эрхтэй.
4. Тєрийн ємчийн хуулийн этгээдэд шилжїїлснээс бусад эд
хєрєнгє, тєсвийн зохих хєрєнгє нь тєрийн санг бїрдїїлнэ.
5.Тєрийн санг эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах
журмыг хуулиар тогтооно.
144 дїгээр зїйл. Орон нутгийн ємч
Аймаг, нийслэл, сум, дїїргийн ємчлєлд дараахь эд
хєрєнгє байж болно:
1/ тєрийн ємчєєс хууль тогтоомжийн дагуу хуваарилж
шилжїїлсэн ємчлєлийн зїйлс;
2/ єєрийн хєрєнгєєр байгуулсан хуулийн этгээдийн эд
хєрєнгє, тїїнээс авах ногдол ашиг;
З/ орон нутгийн тєсєв, санхїїгийн дэмжлэг, хуульд
заасан бусад эх їїсвэрээр бий болсон эд хєрєнгє.
145 дугаар зїйл. Олон нийтийн байгууллага, сангийн ємч
1. Олон нийтийн байгууллага нь гишїїд, дэмжигчдийн
татвар, хандив, дїрэмдээ нийцсэн їйл ажиллагааныхаа їр дїнд
олсон бусад орлогоос бїрдсэн єєрийн ємчлєлийн эд хєрєнгєтэй
байж болох бєгєєд тїїнийгээ гагцхїї дїрмээр тодорхойлсон
зорилго, їйл ажиллагаагаа хэрэгжїїлэхийн тулд эзэмших,
`xhck`u, захиран зарцуулах эрхтэй.
2. Олон нийтийн байгууллагын ємчлєх эрхийг тїїний
удирдах байгууллага хууль, дїрэмд заасан эрх хэмжээний дагуу
хэрэгжїїлнэ.
З. Санд шилжїїлсэн эд хєрєнгє нь тїїний ємчлєлд байна.
Їїсгэн байгуулагч нь сангийн їїргийг, сан нь їїсгэн
байгуулагчийн їїргийг хариуцахгїй. Сангийн эд хєрєнгийг
гагцхїї тїїний дїрэмд заасан зорилгыг хэрэгжїїлэх їйл
ажиллагаанд зарцуулна.
4. Сангийн эд хєрєнгийн зарцуулалтад тєрийн эрх бїхий
байгууллага болон їїсгэн байгуулагч хяналт тавина.
5. Олон нийтийн байгууллага, сан татан буугдсан нєхцєлд
їлдсэн эд хєрєнгийг хэрхэх талаар тэдгээрийн дїрэмд заах
бєгєєд ийнхїї заагаагїй бол тєрийн ємчлєлд шилжїїлнэ. Олон
нийтийн байгууллага татан буугдвал эд хєрєнгийг нь адил
зорилго бїхий байгууллагад, сан татан буугдвал эд хєрєнгийг
нь гагцхїї нийгэм, соёл, буяны болон нийтэд тустай бусад
зорилгоор ажиллаж байгаа хуулийн этгээдэд шилжїїлэхээр
тэдгээрийн дїрэмд заана.
146 дугаар зїйл. Шашны байгууллагын ємч
1. Шашны байгууллага барилга, шїтээн, буян їйлдэх зїйл,
сїсэгтний єргєл барьц, єєрийн хєрєнгєєр бий болгосон, эсхїл
байгууллага, иргэний хандивласан болон бусад эд хєрєнгє,
тїїнчлэн оюуны їнэт зїйлийг ємчлєх эрхтэй.
2. Шашны байгууллагын ємчлєх эрхийг тїїний єєрийн
удирдлагын байгууллага хууль, дїрэмд заасан эрх хэмжээнийхээ
дагуу хэрэгжїїлнэ.
З. Шашны байгууллага татан буугдвал їлдсэн эд хєрєнгийг
хэрхэх талаар тїїний дїрэмд заах бєгєєд ийнхїї заагаагїй бол
тєрийн ємчлєлд шилжїїлнэ. Шашны байгууллага татан буугдвал
їлдэх эд хєрєнгєє адил зорилго бїхий байгууллагад
шилжїїлэхээр дїрэмд заана.
147 дугаар зїйл. Хандивласан эд хєрєнгийг эзэмших,
ашиглах, захиран зарцуулах
Тєрийн ємчийн байгууллагад хандив єгєх, хандивласан эд
хєрєнгийг эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах журмыг хуульд
єєрєєр заагаагїй бол Засгийн газар тогтооно.
148 дугаар зїйл. Тєр, олон нийт, шашны байгууллага,
сангийн эд хєрєнгєєс тєлбєр гаргуулах
Тєр, олон нийт, шашны байгууллага, сангийн, хуульд
хориглон зааснаас бусад эд хєрєнгєєс тєлбєр гаргуулж болно.
АРВАНХОЁРДУГААР БЇЛЭГ
Гадаад улсын иргэн, хуулийн этгээд, гадаад улс болон олон
улсын байгууллагын ємч
149 дїгээр зїйл. Гадаад улсын иргэний ємч
1. Гадаад улсын иргэн нь Монгол Улсын хууль, Монгол
Улсын олон улсын гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол Монгол Улсын
нутаг дэвсгэр дээр ємчлєлийн зїйлсийг тус улсын иргэний нэг
адил ємчлєх эрхтэй.
2. Энэ зїйлийн 1 дэх хэсгийн заалт харьяалалгїй хїнд
нэг адил хамаарна.
150 дугаар зїйл. Гадаад улсын хуулийн этгээдийн ємч
Гадаад улсын хуулийн этгээд нь Монгол Улсын хууль,
Монгол Улсын олон улсын гэрээнд заасан нєхцєл, журмын дагуу
тус улсад зєвшєєрєгдсєн їйл ажиллагаагаа хэрэгжїїлэх
зорилгоор ємчлєлийн зїйлсийг Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр
ємчлєх эрхтэй.
151 дїгээр зїйл. Олон улсын байгууллагын ємч
Олон улсын байгууллага нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэр
дээр їйл ажиллагаагаа явуулахад шаардагдах ємчлєлийн
зїйлсийг Монгол Улсын хууль, Монгол Улсын олон улсын
гэрээний дагуу ємчлєх эрх эдэлнэ.
152 дугаар зїйл. Гадаад улсын иргэн, хуулийн этгээд,
олон улсын байгууллагын эд хєрєнгєєс тєлбєр гаргуулах
1. Гадаад улсын иргэн, хуулийн этгээд, олон улсын
байгууллагын эд хєрєнгєєс тєлбєр гаргуулах журмыг Монгол
Улсын хууль, Монгол Улсын олон улсын гэрээгээр тодорхойлно.
2. Энэ зїйлийн 1 дэх хэсгийн заалт харьяалалгїй хїнд
нэг адил хамаарна.
АРВАНГУРАВДУГААР БЇЛЭГ
Ємчлєх эрхийн баталгаа, иргэний эрх зїйн хамгаалалт
153 дугаар зїйл. Ємчлєх эрхийн баталгаа, иргэний эрх
зїйн хамгаалалтын їндэс
1. Тєр нь ємчийн тєрєл, хэлбэрийн ялгааг
харгалзахгїйгээр ємчлєх эрхийг хамгаалах хууль зїй, эдийн
засгийн болон бусад адил нєхцєлийг бїрдїїлж, уг эрхийг
баталгаажуулна.
2. Ємчлєгчийн ємчлєх эрхийг бусад бїх этгээд зєрчихгїй
байх їїрэгтэй.
154 дїгээр зїйл. Бусдын хууль бус эзэмшлээс эд хєрєнгєє
шаардан нэхэмжлэх
1. Ємчлєгч эд хєрєнгєє бусдын хууль бус эзэмшлээс
шаардан нэхэмжлэх эрхтэй.
2. Эд хєрєнгийг хууль бус эзэмшигч нь эзэмшлээ хууль
бус болохыг мэдээгїй бєгєєд мэдэх боломжгїй байсан, эд
хєрєнгийг тїїнд єгсєн этгээдийн уг эд хєрєнгийг бусдад єгєх
эрхгїй болохыг мэдээгїй бєгєєд мэдэх боломжгїй байсан бол
r??mhic шударга эзэмшигч гэж їзнэ.
3. Ємчлєгч буюу хууль ёсоор эзэмшигч нь эд хєрєнгєє
єєрийн хїсэл зоригоос гадуур алдсан байвал уг эд хєрєнгийг
їнэ тєлбєртэй олж авсан шударга эзэмшигчээс шаардан
нэхэмжлэх эрхтэй. Энэ тохиолдолд эд хєрєнгийг їнэ тєлбєртэй
олж авсан шударга эзэмшигч нь эд хєрєнгийг шилжїїлж єгсєн
этгээдээс учирсан хохирлоо арилгуулахаар шаардах эрхтэй.
4. Шударга эзэмшигч эд хєрєнгийг їнэ тєлбєргїй авсан
бол ємчлєгч хэдийд ч шаардан нэхэмжлэх эрхтэй.
5. Мєнгє, їнэт цаасыг шударга эзэмшигчээс шаардан
нэхэмжилж болохгїй.
155 дугаар зїйл. Хууль бус эзэмшигчээр орлого, хохирлыг
тєлїїлэх
1. Ємчлєгч нь бусдын хууль бус эзэмшлээс эд хєрєнгєє
шаардан нэхэмжлэхдээ шударга бус эзэмшигчээс уг эд хєрєнгийг
эзэмших хугацаандаа авсан буюу зайлшгїй авах ёстой байсан
орлогыг шаардах эрхтэй.
2. Шударга эзэмшигчээс уг эд хєрєнгийг хууль бус
эзэмшиж байгаагаа мэдсэн буюу мэдэх ёстой байсан їeэс, эсхїл
ємчлєгчийн эд хєрєнгєє буцаан нэхэмжилсэн шаардлагыг хїлээн
авснаас хойшхи хугацаанд уг эд хєрєнгєєс авсан буюу зайлшгїй
авах ёстой байсан орлогыг ємчлєгч шаардах эрхтэй.
3. Шударга эзэмшигч нь эд хєрєнгийн орлогыг ємчлєгчид
шилжїїлэх болсон їеэс хойш уг эд хєрєнгєд зарцуулсан
зайлшгїй зардлыг ємчлєгчєєс шаардах эрхтэй.
4. Эд хєрєнгє хууль бусаар эзэмшигч нь хийсэн
засварынхаа зїйлийг уг эд хєрєнгєд гэмтэл учруулахгїй бол
салгаж єєртєє їлдээх эрхтэй.
5. Эд хєрєнгє шударгаар эзэмшигч нь хийсэн засварынхаа
зїйлийг уг эд хєрєнгєд гэмтэл учруулахгїйгээр салгаж авах
боломжгїй бол засварын їнийг засвар хийсний їр дїнд
нэмэгдсэн эд хєрєнгийн їнээс хэтрїїлэхгїй хэмжээгээр
нэхэмжилж болно.
156 дугаар зїйл. Ємчлєх эрх зєрчсєн зєрчлийг арилгуулах
Ємчлєгч нь эд хєрєнгєє эзэмшихтэй холбоогїй боловч
ємчлєх эрх нь ямар нэгэн хэлбэрээр зєрчигдсєн гэж їзвэл уг
зєрчлийг арилгуулахыг шаардах эрхтэй.
157 дугаар зїйл. Ємчлєх эрх хэрэгжїїлэхэд саад болж
байгаа їйлдлийг зогсоохыг шаардах
Ємчлєх эрхээ хэрэгжїїлэхэд саад болж байгаа аливаа
їйлдлийг зогсоохыг ємчлєгч шаардах эрхтэй.
158 дугаар зїйл. Эд хєрєнгє хууль ёсоор эзэмшигчийн
эрхийг хамгаалах
Эд хєрєнгийг хууль, гэрээний дагуу эзэмшиж байгаа
ємчлєгч биш этгээдэд энэ хуулийн 154-єєс 157 дугаар зїйлийн
заалт нэг адил хамаарна.
159 дїгээр зїйл. Оюуны їнэт зїйлийг ємчлєх эрхийн
a`r`kc``, хамгаалалт
1. Оюуны їнэт зїйлийг ємчлєх эрхийн баталгаа,
хамгаалалтыг хуулиар тогтооно.
2. Хуульд єєрєєр заагаагїй бол оюуны їнэт зїйлийг
ємчлєх эрхийн баталгаа, хамгаалалтыг энэ хуулиар зохицуулна.
Ш хэсэг
ЇЇРГИЙН ТУХАЙ НИЙТЛЭГ ЇНДЭСЛЭЛ
АРВАНДЄРЄВДЇГЭЭР БЇЛЭГ
Їїрэг їїсэх, тїїнийг гїйцэтгэх
160 дугаар зїйл. Їїрэг, тїїнийг гїйцэтгэх
1. Иргэний гїйлгээнд оролцогч нэг этгээд-їїрэг хїлээгч
нь эд хєрєнгє шилжїїлэх, ажил гїйцэтгэх, туслалцаа їзїїлэх,
мєнгє тєлєх зэрэг ямар нэгэн тодорхой їйлдэл хийх, эсхїл
тодорхой їйлдэл хийхээс татгалзах їїргийг нєгєє этгээд-їїрэг
гїйцэтгїїлэгчийн ємнє хїлээх бєгєєд їїрэг гїйцэтгїїлэгч нь
тїїнээс уг їїргээ гїйцэтгэхийг шаардах эрхтэй.
2. Їїрэг нь энэ хуулийн 3 дугаар зїйлд заасан
їндэслэлээр їїснэ.
3. Їїрэг хїлээгч нь їїрэг їїсэх їндэслэл болсон хууль,
гэрээний заалтын дагуу хїлээсэн їїргээ гїйцэтгэнэ. Хууль,
гэрээнд тийм заалт байхгїй бол ердийн шаардлагад нийцїїлэн
гїйцэтгэнэ.
4. Хууль буюу гэрээнд зааснаас бусад тохиолдолд їїрэг
гїйцэтгэхээс дангаараа татгалзах буюу гэрээний нєхцєлийг
дангаараа єєрчилж болохгїй.
5. Хууль буюу гэрээнд єєрєєр заагаагїй, тїїнчлэн
їїргийн байдлаас шаардагдахгїй бол їїрэг гїйцэтгїїлэгч
їїргийн гїйцэтгэлийг хэсэгчлэн хїлээн авах эрхгїй.
161 дїгээр зїйл. Гэрээ байгуулах
1. Гэрээний гол нєхцєлийн талаар талууд харилцан
тохиролцож хуульд заасан буюу хэлэлцэн тохирсон хэлбэрээр
гэрээ хийсэн бол уг гэрээг байгуулсан гэж їзнэ.
2. Хуульд заасан буюу гэрээнд зайлшгїй тусгавал зохих,
тїїнчлэн нэг талын хїссэний дагуу нєгєє тал нь зєвшєєрсєн
нєхцєлийг гэрээний гол нєхцєл гэнэ.
З. Эд хєрєнгє шилжїїлснээр гэрээ байгуулахаар хуульд
заасан бол гэрээний гол нєхцєлийн талаар талууд тохиролцож,
тухайн эд хєрєнгийг шилжїїлсэн їеэс гэрээ байгуулсанд
тооцно.
4. Тухайн тєрлийн гэрээний хэлбэрийг хуульд заагаагїй
нєхцєлд гэрээг тодорхой хэлбэрээр байгуулахаар талууд
тохиролцсон бол тїїнийг тухайн хэлбэрээр хийсэн їеэс
байгуулсанд тооцно.
5. Хуульд зааснаар буюу талууд тохиролцсоноор гэрээг
ahwc}}p байгуулах ёстой бол талууд баримт бичиг їйлдэж,
гарын їсэг зурах буюу гэрээний тєслийг зєвшєєрснєє
илэрхийлсэн талын гарын їсэг зурагдсан захидал, цахилгаан,
албан бичиг /телекс, телефакс зэрэг/ бусад баримт бичгийг
нєгєє тал хїлээн авснаар байгуулсанд тооцно.
6. Нэг буюу хэд хэдэн тодорхой этгээдэд хандсан талын
хїсэл зоригийг бодитойгоор илэрхийлж, тїїнийг зєвшєєрсєн
этгээдтэй эрх, їїргийн хувьд холбогдоно гэж їзэж илгээсэн,
гэрээ байгуулах тухай хангалттай тодорхой саналыг гэрээний
тєсєл гэнэ. Гэрээний гол нєхцєл буюу тїїнийг тодорхойлох
журмыг заасан саналыг хангалттай тодорхой гэж їзнэ.
7. Тодорхой бус этгээдїїдэд хандаж гаргасан санал нь
єєртєє шууд єєр заалт агуулаагїй бол гэрээний тєсєл ирїїлэх
дуудлага гэж тооцогдоно.
8. Гэрээний тєслийг хариу ирїїлэх хугацаатайгаар
илгээсэн бєгєєд дурдсан хугацаанд нєгєє талаас тєслийг
зєвшєєрсєн тухай хариу авсан бол гэрээ байгуулагдсанд
тооцно.
9. Гэрээний тєслийг хариу ирїїлэх хугацаа заалгїйгээр
амаар мэдэгдсэн бєгєєд нєгєє тал уг тєслийг зєвшєєрснєє нэн
даруй мэдэгдсэн бол гэрээ байгуулагдсанд тооцно.
1О. Гэрээний тєслийг хариу ирїїлэх хугацаа заалгїй
бичгээр илгээсэн бєгєєд тїїнийг зєвшєєрсєн тухай хариуг
ердийн боломжит хугацаанд хїлээн авсан бол гэрээ
байгуулагдсанд тооцно.
11. Гэрээний тєсєл илгээсэн тал заасан хугацаанд,
хугацаа заагаагїй бол хариу хїлээн авах ердийн боломжит
хугацааны дотор тєслєєсєє татгалзах эрхгїй.
12. Гэрээний тєслийг зєвшєєрсєн тухай хожимдож ирсэн
хариунаас їзвэл хариуг хугацаанд нь илгээсэн болох нь
тодорхой бєгєєд тєсєл илгээсэн тал хариуг хугацаа хожимдуулж
хїлээн авсан учраас гэрээ байгуулахгїй гэж нєгєє талд нэн
даруй мэдэгдээгїй бол гэрээг байгуулагдсанд тооцно. Тєсєл
илгээсэн тал хариуг хугацаа хожимдуулж авсан тухай нєгєє
талд мэдэгдсэн тохиолдолд хугацаа хожимдож авсан хариуг
гэрээний шинэ тєсєл гэж їзнэ.
1З. Гэрээний тєслєєс єєр нєхцєлєєр гэрээ байгуулахыг
зєвшєєрсєн хариуг гэрээний шинэ тєсєл гэж їзнэ.
14. Хууль буюу гэрээнд заасан бол гэрээ байгуулах явцад
гарсан маргааныг шїїх, арбитрын журмаар шийдвэрлїїлж болно.
162 дугаар зїйл. Їнэ хаялцуулах ажиллагаа
1. Їнэ хаялцуулах замаар гэрээ байгуулж болно. Хуульд
єєрєєр заагаагїй бол гэрээг їнэ хаялцаж ялсан этгээдтэй
байгуулна.
2. Їнэ хаялцуулах ажиллагааг зохион байгуулагч нь
ємчлєгч буюу эрх эзэмшигч, эсхїл эрх олгогдсон байгууллага
байж болно. Эрх олгогдсон байгууллага нь ємчлєгч буюу эрх
эзэмшигчтэй байгуулсан гэрээний їндсэн дээр тэдгээрийн
нэрийн ємнєєс буюу єєрийн нэрийн ємнєєс їйл ажиллагаа
явуулна.
3. Эд юмс буюу эд хєрєнгийн эрхийг худалдах гэрээг
гагцхїї їнэ хаялцуулах замаар байгуулахаар хуульд заасан бол
himu?? байгуулна.
4. Їнэ хаялцуулах ажиллагаа нь дуудлагын худалдаа буюу
уралдааны хэлбэрээр явагдана. Дуудлагын худалдаагаар їнэ
хаялцан ялагч нь хамгийн єндєр їнэ санал болгосон этгээд
байна. Уралдаанд ялагч нь уралдааныг зохион байгуулах
комиссоос урьдчилан тодорхойлсноор хамгийн сайн нєхцєлийг
хангасан этгээд байна. Хуульд єєрєєр заагаагїй бол їнэ
хаялцуулах ажиллагааны хэлбэрийг уг эд хєрєнгийн ємчлєгч
буюу эд хєрєнгийн эрх эзэмшигч тогтооно.
5. Дуудлагын худалдаа буюу уралдаанд нэг этгээд
оролцсон бол худалдаа буюу уралдаан явагдаагїй гэж їзнэ.
6. Энэ зїйлд заасан журам нь хуульд єєрєєр заагаагїй
бол шїїхийн шийдвэр гїйцэтгэлийн журмаар явагдах дуудлагын
худалдаанд нэг адил хамаарна.
7. Дуудлагын худалдаа ба уралдаан нь нээлттэй буюу
хаалттай байж болно. Нээлттэй дуудлагын худалдаа ба
уралдаанд ямар ч этгээд оролцож болно. Хаалттай дуудлагын
худалдаа ба уралдаанд гагцхїї энэ зорилгоор тусгайлан
уригдсан этгээд оролцоно.
8. Хуульд єєрєєр заагаагїй бол зохион байгуулагч нь
зарыг їнэ хаялцуулах ажиллагаа явуулахаас 30-аас доошгїй
хоногийн ємнє гаргах їїрэгтэй. Зар нь ажиллагаа явуулах
хэлбэр, газар, цаг, хугацаа, гэрээний зїйл, анхны їнэ,
оролцогчдыг бїртгэх, ялсан этгээдийг тогтоох зэрэг журам
болон бусад мэдээллийг агуулсан байна. Гэрээний зїйл нь
гэрээ байгуулах эрх байвал їнэ хаялцуулах ажиллагаа явуулах
тухай зард гэрээ байгуулах хугацааг заана.
9. Хууль буюу зард єєрєєр заагаагїй бол нээлттэй
худалдаа ба уралдаан зохион байгуулагч нь тэдгээрийг хийхээс
татгалзах эрхтэй боловч худалдаа хийхээр зарласан єдрєєс З-
аас доошгїй хоногийн, уралдаан явуулахаар зарласан єдрєєс ЗО-
аас доошгїй хоногийн ємнє ийнхїї татгалзаж болно. Дээрх
хугацааг зєрчиж худалдаа хийх буюу уралдаан явуулахаас
татгалзсан зохион байгуулагч нь оролцогчдод учирсан хохирлыг
нєхєн тєлєх їїрэгтэй. Хаалттай дуудлагын худалдаа ба
уралдаан зохион байгуулагч нь тїїнд уригдсан оролцогчдод
учирсан хохирлыг ямар хугацаанд худалдаа, уралдаан
явуулахаас татгалзсанаас їл хамааран тєлєх їїрэгтэй.
10. Їнэ хаялцуулах ажиллагаанд оролцогчид нь зард
заасан хэмжээ, журмаар, заасан хугацаанд дэнчин тавина. Їнэ
хаялцуулах ажиллагаа явагдаагїй буюу тїїнд оролцоогїй, эсхїл
оролцсон боловч ялаагїй этгээдэд дэнчинг буцаан олгоно.
Ялсан этгээдтэй гэрээ байгуулахдаа дэнчинг гэрээний їїргийн
гїйцэтгэлд оруулан тооцно.
11. Їнэ хаялцуулах ажиллагаанд ялсан этгээд болон
ажиллагаа зохион байгуулагч нь дуудлагын худалдаа ба
уралдааны їр дїнгийн тухай тэмдэглэлд явуулсан єдєрт нь
гарын їсэг зурах бєгєєд энэ тэмдэглэл нь гэрээний адил
хїчинтэй байна. Ялсан этгээд нь тэмдэглэлд гарын їсэг
зурахаас зайлсхийвэл оруулсан дэнчингээ алдана. Ажиллагаа
зохион байгуулагч нь тэмдэглэлд гарын їсэг зурахаас
зайлсхийвэл нєгєє талын тавьсан дэнчинг хоёр нугалж єгєхийн
зэрэгцээ ажиллагаанд оролцсоноос учирсан хохирлыг дэнчингээс
давсан хэмжээнд нь нєхєн тєлєх їїрэгтэй.
12. Гэрээ байгуулах эрх олж авах нєхцєлтэйгээр їнэ
хаялцуулах ажиллагаа явагдсан бол ажиллагаа явагдаж дуусаад
тэмдэглэл їйлдсэнээс хойш 20 хоногийн дотор, эсхїл зард
дурдсан хугацаанд талууд гэрээнд гарын їсэг зурна. Талуудын
аль нэг нь гэрээ байгуулахаас зайлсхийвэл нєгєє тал нь
гэрээг байгуулсанд тооцож, їїргийн гїйцэтгэлийг хангуулах,
учирсан хохирлоо тєлїїлэхээр шаардах эрхтэй.
13. Хуулиар тогтоосон журам зєрчиж явуулсан їнэ
хаялцуулах ажиллагаа хїчин тєгєлдєр бус байна.
14. Хїчин тєгєлдєр бус їнэ хаялцуулах ажиллагаагаар
ялсан этгээдтэй байгуулсан гэрээ хїчин тєгєлдєр бус байна.
163 дугаар зїйл. Нийтийн гэрээ
1. Иргэд, хуулийн этгээд єєрийн їйл ажиллагааныхаа
шинжээс хамааран, нийтэд хандаж, хуульд заасан буюу єєрєє
зарласан нєхцєлєєр, тїїнийг хїлээн зєвшєєрсєн аливаа
этгээдийн ємнє тодорхой їїрэг хїлээх /эд хєрєнгє худалдах,
ажил гїйцэтгэх, туслалцаа їзїїлэх гэх мэт/-ээр байгуулсан
гэрээг нийтийн гэрээ гэнэ.
2. Хуульд зааснаас бусад тохиолдолд хариу тєлбєртэй
нийтийн гэрээнд эд хєрєнгє, ажил, туслалцааны їнэ болон
бусад нєхцєл гэрээ байгуулахыг зєвшєєрсєн бїх этгээдэд адил
тогтоогдоно.
З. Санал гаргагч тал нь зохих эд хєрєнгийг шилжїїлэх,
ажил гїйцэтгэх, туслалцаа їзїїлэх боломжтой бол санал хїлээн
авагчтай нийтийн гэрээ байгуулахаас татгалзах эрхгїй. Санал
гаргагч гэрээ байгуулахаас їндэслэлгїй татгалзвал энэ
хуулийн 164 дїгээр зїйлд заасан журмаар зохицуулна.
164 дїгээр зїйл. Гэрээ заавал байгуулах
1. Талуудын аль нэг нь гэрээ заавал байгуулахаар хуульд
заасан бол тэр тал нь нєгєє талдаа гэрээний тєслийг
зєвшєєрсєн буюу татгалзсан хариуг, эсхїл гэрээний шинэ тєсєл
/гэрээг єєр нєхцєлєєр байгуулах тухай хариу/-ийг хууль буюу
гэрээнд єєр хугацаа тогтоогоогїй бол гэрээний тєсєл хїлээн
авснаас хойш 30 хоногийн дотор илгээх їїрэгтэй.
2. Хууль буюу гэрээнд єєр хугацаа тогтоогоогїй бол
гэрээ заавал байгуулах їїрэг бїхий талаас гэрээний шинэ
тєсєл хїлээн авсан тал нь хариу хїлээн авсан, эсхїл хариу
ирїїлэх хугацаа єнгєрснєєс хойш 30 хоногийн дотор гэрээ
байгуулах явцад гарсан маргааныг шийдвэрлїїлэхээр шїїхэд
мэдїїлэх эрхтэй.
3. Гэрээ заавал байгуулах їїрэг бїхий талаас илгээсэн
гэрээний шинэ тєслийг 30 хоногийн дотор хїлээн авсан бол тэр
тал нь уг тєслийг зєвшєєрсєн, эсхїл татгалзсан тухайгаа
тїїнийг хїлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор хариу мэдэгдэх
їїрэгтэй. Хууль буюу гэрээнд єєрєєр тогтоогоогїй бол
гэрээний шинэ тєслийг зєвшєєрєєгїй, эсхїл заасан хугацаанд
хариу ирїїлээгїй тохиолдолд гэрээний шинэ тєслийг илгээгч нь
маргааныг шийдвэрлїїлэхээр шїїхэд мэдїїлэх эрхтэй.
4. Хуульд заасны дагуу гэрээ заавал байгуулах їїрэг
бїхий тал гэрээ байгуулахаас зайлсхийвэл нєгєє тал нь гэрээг
байгуулсанд тооцож, їїргийн гїйцэтгэлийг хангуулах, учирсан
unuhpk{c тєлїїлэхээр шїїхэд мэдїїлэх эрхтэй.
165 дугаар зїйл. Гэрээ ба хууль
1. Гэрээ нь уг гэрээг байгуулах їед хїчин тєгєлдєр
байсан хуулиар тогтоосон журамд нийцсэн байна.
2. Гэрээ байгуулагдах їед їйлчилж байсан журмаас єєр
журам тогтоосон хууль гэрээ байгуулсны дараа батлагдсан
бєгєєд шинээр тогтоосон журам нь гэрээний аль нэг буюу хоёр
талын эрх, хууль ёсны ашиг сонирхолд хохирол учруулахаар
байвал уг гэрээний нєхцєл хїчин тєгєлдєр хэвээр байна.
166 дугаар зїйл. Гэрээ тайлбарлах
1. Шїїх гэрээг тайлбарлахдаа тїїний їгийн шууд утгыг
анхаарна. Гэрээний аль нэг нєхцєлийн утга нь ойлгомжгїй бол
шїїх тїїний агуулгыг бусад нєхцєл болон гэрээний ерєнхий
агуулгатай харьцуулах замаар тодорхойлно.
2. Энэ зїйлийн 1 дэх хэсэгт заасан журмаар гэрээний
агуулгыг тодорхойлох боломжгїй бол гэрээний зорилтыг
харгалзан талуудын жинхэнэ нэгдмэл санааг тодруулна. Їїний
тулд гэрээ байгуулахаас ємнє хийсэн хэлэлцээ, харилцан
илгээсэн баримт бичиг, талуудын хооронд тогтсон практик,
ажил хэргийн заншил зэрэг холбогдох нєхцєл байдлыг харгалзан
їзэж болно.
167 дугаар зїйл. Урьдчилсан гэрээ
1. Урьдчилсан гэрээгээр тїїнд заасан нєхцєлийн дагуу эд
хєрєнгє шилжїїлэх, ажил гїйцэтгэх, туслалцаа їзїїлэх тухай
зэрэг гэрээг ирээдїйд байгуулахаар талууд їїрэг хїлээнэ.
Хуулиар тогтоогоогїй бєгєєд урьдчилсан гэрээнд заагаагїй
ирээдїйн гэрээний гол нєхцєлїїдийг тохиролцох журмыг талууд
урьдчилсан гэрээгээр тодорхойлно.
2. Урьдчилсан гэрээг бичгээр байгуулна.
3. Урьдчилсан гэрээний нэг тал нь тїїгээр тохиролцсон
гэрээг байгуулахаас татгалзвал нєгєє тал нь энэ хуулийн 164
дїгээр зїйлд заасан журмын дагуу шїїхэд мэдїїлэх эрхтэй.
Хуульд єєрєєр заагаагїй бол урьдчилсан гэрээгээр тохиролцсон
гэрээг байгуулахаас їндэслэлгїйгээр зайлсхийсэн тал нь гэрээ
байгуулах хугацаа хожимдсоны улмаас нєгєє талд учирсан
хохирлыг тєлнє.
168 дугаар зїйл. Эвлэрлийн гэрээ
1. Талууд хоорондын маргаанаа харилцан буулт хийх
замаар шийдвэрлэхээр эвлэрлийн гэрээг байгуулж болно.
2. Талууд єєрсдийн захиран зарцуулах эрхэд хамаарахгїй
эд хєрєнгє, эрхийн талаар эвлэрлийн гэрээ байгуулж болохгїй.
3. Гэрээний їр дїн бодит байдлаас зєрїїтэй байж болохыг
мэдсээр байж талууд эвлэрлийн гэрээ байгуулсан бол маргаан
гарахын ємнєх байдал зєв байсан нь тогтоогдсон ч тэр нь уг
гэрээг хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцох їндэслэл болохгїй.
Харин маргаан гарахын ємнєх байдал зєв байсныг нотлох баримт
хожим илэрвэл гэрээг хїчин тєгєлдєр бус гэж тооцохоор
эвлэрлийн гэрээнд заасан бєгєєд тийм баримт илэрвэл уг гэрээ
u?whm тєгєлдєр бус болно.
1681 дїгээр зїйл.Гэрлэгчдийн эд хєрєнгийн гэрээ
1.Гэрлэгчдийн эд хєрєнгийн гэрээгээр гэрлэгчдээс гэр
бїлийн тєсєв, зардлыг хариуцах журам, гэрлэгчдийн хэн нэг нь
нас барсан, эсхїл гэрлэлтийг цуцалсан тохиолдолд ногдох эд
хєрєнгийг энэ хуулийн гэр бїлийн эд хєрєнгийн тухай
зохицуулалтын хїрээнд тодорхойлно.
2.Гэрлэгчдийн эд хєрєнгийн гэрээнд эд хєрєнгийн бус
харилцааг зохицуулах, гэрлэгчдийн хэн нэгний эрхийн чадамж,
хєдєлмєрийн чадваргїй, туслалцаа шаардлагатай талын эрхийг
хязгаарлах, тїїний эрх, ашиг сонирхолд харшлах нєхцєлийг
тусгахыг хориглоно.
.3.Гэрлэгчдийн эд хєрєнгийн гэрээг зєвхєн гэрлэлтээ
бїртгїїлэхийн ємнє байгуулж болно.
4.Гэрлэгчдийн эд хєрєнгийн гэрээ гэрлэлт бїртгїїлсэн
єдрєєс эхлэн хїчин тєгєлдєр болно.
5.Талууд гэрлэгчдийн эд хєрєнгийн гэрээг бичгээр
байгуулж, нотариатаар гэрчлїїлнэ. Энэ шаардлагыг хангаагїй
гэрээ хїчин тєгєлдєр бус байна. /1999 оны 6 дугаар сарын 17-
ны єдрийн хуулиар нэмсэн./
169 дїгээр зїйл. Нэрлэгдээгїй гэрээ
1. Энэ хуулиар тусгайлан зохицуулагдаагїй бєгєєд шууд
нэрлэгдээгїй боловч гэрээний їндсэн шинж, хэлбэрийг
илэрхийлсэн євєрмєц агуулга бїхий гэрээг нэрлэгдээгїй гэрээ
гэнэ.
2. Нэрлэгдээгїй гэрээнд энэ хуулийн їїргийн тухай
нийтлэг їндэслэл хамаарна.
170 дугаар зїйл. Гуравдагч этгээдэд ашигтай гэрээ
1. Гуравдагч этгээдэд ашигтай гэрээгээр талууд гэрээнд
оролцоогїй гуравдагч этгээдийн тусын тулд їїрэг
гїйцэтгїїлэхээр тохиролцоно.
2. Хууль, гэрээнд єєрєєр заагаагїй бєгєєд їїргийн шинж
чанарт харшлахгїй бол їїрэг гїйцэтгїїлэгч болон гэрээний
гїйцэтгэл ашигтай байх гуравдагч этгээд нь уг гэрээний
гїйцэтгэлийг шаардах эрхтэй.
3. Гуравдагч этгээд гэрээгээр олгогдсон эрхээсээ
татгалзсан бєгєєд хууль, гэрээ, їїргийн шинж чанарт
харшлахгїй бол гэрээ байгуулсан этгээд гуравдагч этгээдийн
эдлэх байсан эрхийг олж авч болно.
171 дїгээр зїйл. Гуравдагч этгээдээр їїрэг гїйцэтгїїлэх
1. Хууль буюу гэрээнд заасан, тїїнчлэн гэрээний аль нэг
талтай гуравдагч этгээд зохих гэрээ хийсэн бол їїргийг
бїхэлд нь буюу зарим хэсгийг гуравдагч этгээдээр гїйцэтгїїлж
болно.
2. Хууль, гэрээ, їїргийн байдлаас їїрэг хїлээгч уг
їїргийг биечлэн гїйцэтгэх шаардлагагїй бол гуравдагч
этгээдийн гїйцэтгэлийг їїрэг гїйцэтгїїлэгч хїлээн авах
їїрэгтэй.
3.Гуравдагч этгээд хариуцлага хїлээхээр хуульд
заагаагїй бол тїїний гїйцэтгээгїй буюу зохих ёсоор
гїйцэтгээгїй їїргийн хариуцлагыг їндсэн їїрэг гїйцэтгэгч
хариуцна.
172 дугаар зїйл. Їїрэг гїйцэтгэх хугацаа
1. Їїргийг хууль, гэрээнд заасан хугацаанд гїйцэтгэнэ.
2. Їїрэг хїлээгч їїрэг гїйцэтгїїлэгчийн
зєвшєєрєлгїйгээр їїргээ хугацаанаас ємнє гїйцэтгэх эрхгїй.
3. Їїрэг гїйцэтгэх хугацаа, болзол тогтоогоогїй бол
їїрэг гїйцэтгїїлэгч хэдийд ч їїргийн гїйцэтгэлийг шаардах
эрхтэй ба їїрэг хїлээгч гїйцэтгэх їїрэгтэй. Хууль, гэрээнд
єєрєєр заагаагїй буюу їїргийн байдлаас шаардагдахгїй бол
їїрэг хїлээгч нь їїрэг гїйцэтгїїлэгч шаардсанаас хойш 1О
хоногийн дотор тїїнийг гїйцэтгэх їїрэгтэй.
4. Хууль буюу гэрээнд заасан бол талуудын
тохиролцсоноор їїрэг гїйцэтгэх хугацааг сунгаж болно. Їїрэг
гїйцэтгэх хугацаа сунгах асуудлыг їїргийн їндсэн хугацаа
дуусахаас ємнє талууд шийдвэрлэсэн байвал зохино.
173 дугаар зїйл. Їїрэг гїйцэтгэх газар
1. Хууль буюу гэрээнд єєрєєр заагаагїй бол їїрэг
гїйцэтгэх газрыг дараахь байдлаар тодорхойлно:
1/ їл хєдлєх эд хєрєнгє шилжїїлэх їїргийг уг эд
хєрєнгийн байгаа газар;
2/ эд хєрєнгє тээвэрлїїлэх їїргийн їед тїїнийг їїрэг
гїйцэтгїїлэгч буюу эрх бїхий этгээдэд хїргїїлэхээр анхны
тээвэрлэгчид хїлээлгэн єгч байгаа газар;
З/ мєнгєн тєлбєрийн їїргийг їїрэг гїйцэтгїїлэгчийн
оршин суугаа /оршин байгаа/ газар, харин їїрэг гїйцэтгїїлэгч
оршин суугаа /оршин байгаа/ газраа єєрчилсєн бєгєєд энэ
тухай їїрэг хїлээгчид мэдэгдсэн бол тїїний шинээр оршин
суугаа /оршин байгаа/ газар гїйцэтгэх боловч їїнтэй
холбогдон гарсан зардлыг їїрэг гїйцэтгїїлэгч хариуцна.
4/ бусад бїх їїргийг їїрэг хїлээгчийн оршин суугаа
/оршин байгаа/ газар.
2. Гэрээнд заасан бол тухайн эд хєрєнгийг їйлдвэрлэсэн
/бэлтгэсэн/ буюу хадгалж байсан газар їїргийг гїйцэтгэж
болно.
174 дїгээр зїйл. Гэрээний їнэ
1. Хариу тєлбєртэй гэрээний їнийг талууд тохиролцон
тогтооно.
2. Хууль буюу гэрээнд заасан бол гэрээ байгуулснаас
хойш гэрээний їнийг єєрчилж болно.
З. Хууль буюу гэрээнд заасан бол талууд гэрээний їнийг
їїрэг гїйцэтгэх їеийн зах зээлийн ханшаар тооцох, эсхїл
хожим тохиролцож болно.
175 дугаар зїйл. Мєнгєн тєлбєрийн їїрэг
1. Мєнгєн тєлбєрийн їїргийг Монгол Улсын мєнгєн тэмдэгт-
r:cp:c::p гїйцэтгэнэ.
2. Гадаад валют, гадаад валютаар илэрхийлэгдэх
тєлбєрийн баримтаар Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр мєнгєн
тєлбєрийн їїрэг гїйцэтгэхдээ тогтоосон журмыг баримтлана.
3. Їїрэг гїйцэтгїїлэгч байхгїй, эсхїл їїрэг
гїйцэтгїїлэгч їїргийн гїйцэтгэлийг хїлээн авахаас татгалзсан
буюу хугацаа хожимдуулсан бол їїрэг хїлээгч нь тєлєх мєнгє,
шилжїїлэх їнэт цаасаа банкны хадгалуулах газарт
хадгалуулсныг нотариатч гэрчилж энэ тухай їїрэг
гїйцэтгїїлэгчид мэдэгдэнэ.
4. Мєнгє, їнэт цаасыг банкны хадгалуулах газарт
хадгалуулсныг нотариатч гэрчилснийг їїрэг гїйцэтгэсэнд
тооцно.
5. Мєнгєн тєлбєрийн їїрэг гїйцэтгэх хугацааг
хожимдуулсан бєгєєд талууд гэрээнд заасан бол їїрэг
гїйцэт